पाठ 6 – वृद्धि सन्धि

 32 वृद्धिरादैच्                                                         1.1.1

अनुवृत्तिः

Let आ, ऐ and औ be designated as वृद्धि.

33 वृद्धिरेचि                                                           6.1.88

अनुवृत्तिः आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

When अ is followed by एच्, let वृद्धि be the single substitute for both.

This rule blocks 27 आद्गुणः.

Examples: कृष्णैकत्वम्, गङ्गौघः, देवैश्वर्यम्,कृष्णौत्कण्ठ्यम्

How are the substitutes picked?

34      एत्येधत्यूठ्सु                                              6.1.89

अनुवृत्तिः वृद्धिरेचि,अचि,आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

When the verbs एति and एधति, in the forms that begin with एच्, follow अ, let वृद्धि be the single substitute for the vowels in close contact (i.e., अ and एच्).

This rule blocks rule #38 which in turn blocks rule #27.

Examples: उपैति, उपैधते, प्रष्ठौहः

Do the एति and एधति verb forms have to begin with एच्? Consider उपेतः (उप+इतः), मा भवान् प्रेदिधत् (मा भवान् प्र+इदिधत्)

The following वार्त्तिक qualify the application of this rule

अक्षदूहिन्यामुपसंख्यानम्    अक्षौहिणी सेना

प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु    प्रौहः (प्र+ऊहः), प्रौढः (प्र+ऊढः), प्रौढिः (प्र+ऊढिः), प्रैषः (प्र+एषः), प्रैष्यः (प्र+एष्यः)

ऋते च तृतीयासमासे   सुखेन ऋतः सुखार्तः. Why तृतीया? Consider परमर्त्तः (परमश्चासौ ऋतः इति)

प्रवत्सतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे   प्रार्णम् (प्र+ऋणम्), वत्सतरार्णम् (वत्सतर+ऋणम्) etc

35      उपसर्गाः क्रियायोगे                                     1.4.59

अनुवृत्तिः प्रादयः, असत्त्वे, निपाताः

Let प्र etc when prefixed to a verb be termed उपसर्ग.

The following are included in the designation प्र etc : प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव्, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप.

 When प्र etc are not prefixed to a verb they’re merely known as निपात.

36      भूवादयः धातवः                                            1.3.1

अनुवृत्तिः

Let the verbs भू etc be termed धातु.

37      उपसर्गादृति धातौ                                                 6.1.91

अनुवृत्तिः वृद्धि:, आत्, एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

When a धातु beginning with ऋ follows an उपसर्ग ending in अ वर्ण, let वृद्धि be the single substitute for both.  

This rule blocks rule #27 and #29.

Examples: प्रार्च्छति (प्र + ऋच्छति)

38      एङि पररूपम्                                               6.1.94

अनुवृत्तिः उपसर्गात् धातौ, आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

When a धातु beginning with एङ् follows an उपसर्ग ending in अ वर्ण, let the form of the succeeding vowel be the single substitute for both. 

This rule blocks rule #33.  But this rule is in turn blocked by rule #34.

Examples: प्रेजते (प्र+एजते), उपोषति (उप+ओषति)

39      अचोऽन्त्यादि टि                                        1.1.64

अनुवृत्तिः

Let the final portion of a word, starting from its last vowel, be designated the टि of this word. 

Examples: अग्निचित् - इत्, सोमसुत् - उत्, मनस्- अस्, शक - अ  etc

The following वार्त्तिक should be considered in this context:

शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्  

In the words शकन्धु etc, the form of the succeeding vowel acts as the single substitute for the टि of the preceding vowel and the succeeding vowel.

Examples: शकन्धु (शक+अन्धु), कर्कन्धु (कर्क+ अन्धु), मनीषा (मनस्+ईषा), सीमन्त: (सीमन्+अन्तः), पतञ्जलिः (पतन्+अञ्जलिः); मार्तण्डः (मृत+अण्ड with an अण् प्रत्यय resulting in मार्तण्डः.

40 ओमाङोश्च                                                         6.1.95

अनुवृत्तिः पररूपम्, आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

When the syllable ॐ or the उपसर्ग आङ्, follows अ or its सवर्ण, let the form of the subsequent vowel be the single substitute for both of them.  

Examples: शिवायोंनमः, शिवेहि

                                                                                                                                

How is शिवेहि derived?

41 अन्तादिवच्च                                                   6.1.85

अनुवृत्तिः एकः पूर्वपरयोः

Let a single substitute, realized within the scope of the अधिकार एकः पूर्वपरयोः, be treated as the end of the first term (पूर्वस्य अन्तवत्) or the beginning of the second term (परस्य आदिवत्), as required.

This is an अतिदेश rule.  

Examples:  शिवेहि, कृष्णेहि, अवेहि

शिवेहि is derived as follows:

The first पद शिव ends in अवर्ण (here अ). But please note that the latter एहि does not start with आङ् (i.e. the prefix आ) nor does it start withॐ. So the rule ओमाङोश्च cannot be directly applied to give the result शिवेहि.

But एहि itself is obtained from the सन्धि of आ + इहि where the ए is nothing but गुण एकादेश of आ and इ. From the rule अन्तादिवच्च this गुण एकादेश ‘ए’ is to be treated as if it were ending in (i.e. अन्तवत्) आ or starting with (आदिवत्) इ. Now the first part in आ + इहि, the आ is a single वर्ण. So we can invoke  आद्यन्तवदेकस्मिन्  (1.1.21) and can as well say it is starting with आ.

Thus the गुण एकादेश ‘ए’ in एहि is to be treated as if it were starting with the prefix आ (i.e. आङ्), so the rule ओमाङोश्च may now be invoked to get the result शिवेहि.

Notes:

The rule अन्तादिवच्च teaches that the context of the rule ओमाङोश्च can be extended to the एकादेश ए of एहि.

The learner must bear in mind that in शिव + आ+ इहि, दीर्घ सन्धि does not apply as the verb formation of आ+ इहि, as an internal operation (अन्तरङ्ग), has precedence over the external operation of सन्धि (बहिरङ्ग). Here two परिभाषा come into play:

1. असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे

2. धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गम्