पाठ 7 - दीर्घसन्धि

 42 अकः सवर्णे दीर्घः                         6.1.101

अनुवृत्तिः अचि, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

When a अक् is followed by its सवर्ण, let the corresponding दीर्घ अच् (long vowel) be the  एकादेशः (single substitute) for both.

Examples:   दैत्य + अरिः = दैत्यारिः

            श्री + ईशः   = श्रीशः

            विष्णु + उदयः = विष्णूदयः

                     

43  एङः पदान्तादति                       6.1.109

अनुवृत्तिः पूर्वः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

When  a पदान्त एङ् (word final एङ्)  is followed by  ह्रस्व अ, let the form of the preceding vowel be the एकादेशः  (single substitute) for both.

Examples:      हरे + अव = हरेऽव

            विष्णो + अव = विष्णोऽव

            स्थले + अत्र = स्थलेऽत्र

            कृष्णो + अहम् = कृष्णोऽहम्

Note: This sutra blocks the application of एचोऽयवायावः   6.1.78

44  सर्वत्र विभाषा गोः                  6.1.122

अनुवृत्तिः प्रकृत्या, एङः अति, संहितायाम्

Everywhere i.e., both in ordinary language as well as in the Veda, the original form of the word गो, may be optionally retained before अत् , when the word गो is पदान्त in एङ् (word final एङ्).

Examples:   गो + अग्रम्   = गोअग्रम्,

   गोऽग्रम्  (कुतः?)

Question:      1. Why should the गो word (pada) end in एङ् ?

 चित्रगु + अग्रम्  = चित्रग्वग्रम् (since चित्रगु is a form of the word गो but which does not end in एङ्, it does not have the option of remaining unchanged.

                        2. Does the एङ् have to be पदान्ते  (at the end of the pada)?

Consider गोः which is formed by गो + अस्  (i.e., ङस्) . This is the primitive form of षष्ठी एकवचन and therefore not पदान्ते because it is internal to the pada. Hence no प्रकृतिभाव (original form). In other words, sandhi happens.

Note:              Observe the use of keywords in this sutra like सर्वत्र (लोके वेदे च), विभाषा (वा, विकल्पेन). विभाषा indicates optionality. प्रकृति means ‘original form’, ‘unchanged’.

45  अनेकाल्    शित् सर्वस्य                 1.1.55

अनुवृत्तिः  षष्ठी

Let a substitute consisting of more than one letter (अनेक अल्) or containing a श् as a marker (श् + इत् = शित्), take the place of the whole of the original expression.

46   ङिच्च                            1.1.53

अनुवृत्तिः  अलोऽन्त्यस्य, षष्ठी

Let a substitute containing a ङ् as a marker (ङ् + इत् = ङित्), even though it consist of more than one letter (अनेक अल्), take the place of the final letter only of the original expression.  

Note: This specifically overrides the previous sutra whereby even though the ङित् substitute may be अनेक अल्, it takes the place of the final letter of the original expression, not the whole of the original expression.

47   अवङ् स्फोटायनस्य                      6.1.123

अनुवृत्तिः गोः, विभाषा,  अचि, संहितायाम्

In the opinion of स्फोटायन, अवङ् may be the substitute of the word गो which is पदान्त in एङ् (word final एङ्), if अच् follows.

Examples: गो + अग्रम् = गवाग्रम्

Question:      1. Does the एङ् have to be पदान्ते  (at the end of the pada)?

Consider गवि which is formed by गो + इ (ङि). This is the primitive form of सप्तमी एकवचन and therefore not पदान्ते because it is internal to the pada. Hence no अवङ् substitution. In other words, sandhi happens. Which sandhi?

Note:              Observe the name of a teacher स्फोटायन which indicates that the rule is optional.

Derivation of  गवाग्रम्

1. गो + अग्रम्

2. Apply #47 to get ग् + अव + अग्रम्

a. Application of #47 blocks #22 (एचोऽयवायावः),

b. also blocks #44 (सर्वत्र विभाषा गोः)

3. Apply #42 to get गवाग्रम्

Summary:  गो + अग्रम् can result in     गवाग्रम्,

गो अग्रम् (कुतः?) ,

गोऽग्रम्  (कुतः?)

48   इन्द्रे च                          6.1.124

अनुवृत्तिः अवङ्, गोः, अचि, संहितायाम्

If the word इन्द्र follows, let अवङ् be the substitute of गो.

Examples: गो + इन्द्र = गवेन्द्र

Derivation of  गवेन्द्र

1. गो + इन्द्र
2. Apply #47 to get ग् + अव + इन्द्र
   1. Application of #47 blocks #22 (एचोऽयवायावः),
3. Apply #27 (आद् गुणः) to get गवेन्द्र