पाठ 29 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

262 वसु-स्रंसुध्वंस्वनडुहां दः                                                 8.2.72

अनुवृत्तिः  पदस्य, सः

अर्थः  सकारान्तस्य वस्वन्तस्य पदस्य, स्रंसु ध्वंसु अनडुह् इत्येतेषां च दकारादेशो भवति।

 

उदाहरणः  अनडुह् भ्याम् -> अनडुद्भ्याम्। अनडुत्सु।

 

263 सहेः साडः सः                                                                   8.3.56

अनुवृत्तिः  अपदान्तस्य मूर्धन्यः, संहितायाम्

अर्थः  सहेर्धातोर्यत् साड्रूपं तस्य सकारस्य मूर्धन्य आदेशो भवति।

 

उदाहरण:  तुरासाह् -> तुराषाड्। तुराषाट्। तुरासाहौ। तुरासाहः।

 

264 दिव औत्                                                                               7.1.84

अनुवृत्तिः  सौ, अङ्गस्य

अर्थः दिव इत्येतस्य अङ्गस्य सौ परत औत् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: सुदिव् सु -> सुदि औ सु -> सुद्यौः। सुदिवौ

 

265 दिव उत्                                                                            6.1.131

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः दिवः पदस्य उकारादेशो भवति।

 

उदाहरण: सुदिव् भ्याम्  -> सुद्युभ्याम्

          

 

266 षट्चतुर्भ्यश्च                                                                     7.1.55

अनुवृत्तिः  नुट्, आमि, अङ्गस्य

अर्थः षट्संज्ञकेभ्यश्चतुःशब्दाच्चोत्तरस्यामो नुडागमो भवति।

 

उदाहरण: षण्णाम्।

 

267 रषाभ्यां नो णः समानपदे                                                8.4.1

अनुवृत्तिः   संहितायाम्

अर्थः  रेफषकाराभ्यामुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति एकस्मिन् पदे, एकस्मिन्नेव पदे चेत् निमित्तनिमित्तिनौ भवतः।

 

उदाहरणः  चतुर्ण्णाम्। चतुर्णाम्।

टिप्पणिः  षग्रहणं उत्तरार्थम् । समानपद <-> एकपद ।

 

 

268 रोः सुपि                                                                            8.3.16

अनुवृत्तिः  विसर्जनीयः, रः, संहितायाम्

अर्थः  ”रु” इत्येतस्य रेफस्य सुपि परतो विसर्जनीयादेशो भवति।

 

उदाहरणः  पयःसु। चतुर्षु। षस्य द्वित्वे प्राप्ते।

टिप्पणिः सुपि इति सप्तमीबहुवचनं गृह्यते। रोरेव सुपि विसर्जनीयादेशः, नान्यस्य।

 

269 शरोऽचि                                                                            8.4.49

अनुवृत्तिः  न, द्वे, संहितायाम्

अर्थः  अचि परतः शरो न द्वे भवतः।

 

उदाहरणः  चतुर्षु।

 

270 मो नो धातोः                                                                    8.2.64

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  मकारान्तस्य धातोः पदस्य नकारादेशो भवति।

 

उदाहरणः  प्रशाम् स् -> प्रशाम् -> प्रशान् ।

टिप्पणिः नलोपो न – नत्वस्य असिद्धत्वात्।

 

271 किमः कः                                                                         7.2.103

अनुवृत्तिः  विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  किम् इत्येतस्य स्थाने क इत्ययमादेशो भवति विभक्तौ परतः।

 

उदाहरणः  कः। कौ। के। शेषं सर्ववत्।

 

272 इदमो मः                                                                          7.2.108

अनुवृत्तिः  सौ, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  इदमः सौ विभक्तौ परतः मकारोऽन्तादेशो भवति

उदाहरणः  इदम् -> इदम्

टिप्पणिः  इदमो मकारस्य मकारवचनं त्यदाद्यत्वबाधनार्थम् ।

 

 

273 इदोऽय्  पुंसि                                                                         7.2.111

अनुवृत्तिः  सौ, इदमः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  इदम इद्रूपस्य पुंसि सौ विभक्तौ परतोऽय् इत्ययमादेशो भवति।

उदाहरणः  इदम् -> इदम् स् -> अयम् स् -> अयम् ।

 

 

 

274 अतो गुणे                                                                          6.1.97

अनुवृत्तिः  पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः  अपदान्तादकारात् गुणे परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

उदाहरणः  इदम् औ -> इद अ औ -> इद औ

 

 

275 दश्च                                                                                   7.2.109

अनुवृत्तिः  इदमो मः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  इदमो दकारस्य स्थाने मकारादेशो भवति विभक्तौ परतः।

उदाहरणः  इद औ -> इम औ -> इमौ। इमे।

 

276 अनाप्यकः                                                                      7.2.112

अनुवृत्तिः इदः, इदमः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः इदमः अककारस्य इद्रूपस्य अन इत्ययमादेशो भवति, आपि विभक्तौ परतः

उदाहरणः  इदम् + आ -> इद + आ (#193) 

                   -> अन + आ (#276)

                   -> अन + इन (#140)

                   -> अनेन

 

टिप्पणिः  ‘आपि’ इति प्रत्याहारः तृतीयैकवचनात्प्रभृति सुपः पकारेण।

आप् -> {टा <-> सुप्}

 

 

277 हलि लोपः                                                                       7.2.113

अनुवृत्तिः अकः, इदः, इदमः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः इदमः अककारस्य इद्रूपस्य लोपो वभवति, हलादौ विभक्तौ परतः

उदाहरणः  इदम् + भ्याम् -> इद + अ + भ्याम्  (#193)

                     -> इद + भ्याम् (#274)

                     -> अ + भ्याम् (#277)

                    

टिप्पणिः  नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे => अभ्यासविकारं वर्जयित्वा

अनर्थकेऽलोऽन्त्यविधिर्न भवतीत्यर्थः। अत्र ‘इद्’ इति समुदायैकदेशत्वादनर्थकः, समुदायो ह्यर्थवान्

तस्यैकदेशोऽनर्थकः इति न्यायः।

 

278 आद्यन्तवदेकस्मिन्                                                         1.1.21

अनुवृत्तिः

अर्थः आदौ इव अन्त इव एकस्मिन्नपि कार्य भवति। सुपि चेति अकारान्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति।

उदाहरणः   आभ्याम् (#278, #141)

 

 

279 नेदमदसोरकोः                                                     7.1.11

अनुवृत्तिः भिस ऐस्, अङ्गस्य

अर्थः इदम् अदस् इत्येतयोः अककारयोः भिस ऐस् न भवति।

उदाहरणः  एभिः (बहुवचने झल्येत् इति एत्वं) । अस्मै। एभ्यः। अस्मात्। अस्य। अनयोः (‘ओसि च’ इत्येत्वेऽयादेशः)। एषाम्। अस्मिन्। एषु।

पाठ 28 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

251 हो ढः                                                                               8.2.31

अनुवृत्तिः  झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः हकारस्य ढकारादेशो भवति, झलि परतः पदांन्ते च।

In place of ह, let there be ढ when झल्  follows,  or at the end of a पद.

उदाहरणः  लिह् सु -> लिह् -> लिढ् -> लिड् -> लिट। लिहौ। लिहः। लिड्भ्याम्। लिट्त्सु। लिट्सु।

 

252 दादेर्धातोर्घः                                                                           8.2.32

अनुवृत्तिः  हः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  दकारादेः धातोर्हकारस्य स्थाने घकारादेशो भवति, झलि परतः पदान्ते च।

When झल् follows, or at the end of a पद, घ is the substitute of the ह of that धातु, in an उपदेश, which begins with a द.

उदाहरण: दुह् सु -> दुघ् सु

 

253  एकाचो बशो भष्   झषन्तस्य स्ध्वोः                                          8.2.37

अनुवृत्तिः  धातोः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः धातोरवयवो य एकाच् झषन्तस्तदवयवस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति, झलि सकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च।

भष् is the substitute of बश् which is part of that धातु has but one vowel and ends in जश्, when स् or ध्व् follows, or at the end of a पद.

उदाहरण: दुघ् सु -> धुघ् सु -> धुक् -> धुग्। दुहौ। दुहः। धुग्भ्याम् । धुक्षु।

 

254 वा द्रुह-मुह-ष्णुह-ष्णिहाम्                                   8.2.33

अनुवृत्तिः  धातोर्घः, हः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः द्रुह, मुह, ष्णुह, ष्णिह इत्येतेषां धातूनां हकारस्य स्थाने विकल्पेन घकारादेशो भवति, झलि परतः पदान्ते च।

When झल् follows or at the end of a पद, घ will optionally be the substitute of the ह in the: (verbs) धातु द्रुह्, मुह्, ष्णुह् and ष्णिह.

उदाहरण: द्रुह् -> ध्रुक् -> ध्रुग्

           -> ध्रुट् -> ध्रुड्

 

255 धात्वादेः षः सः                                                                     6.1.64

अनुवृत्तिः  उपदेशे

अर्थः धात्वादेः षकारस्य स्थाने उपदेशावस्थायां सकारादेशो भवति।

स् will be the substitute of the ष् occurring initially in a धातु.

उदाहरण: ष्णुह् -> स्नुक

 

टिप्पणिः ‘निमित्तापाये नैमित्तकस्याप्यपायः’ इति णस्य नत्वम्।

 

256 इग्यणः सम्प्रसारणम्                                                                 1.1.45

अनुवृत्तिः  

अर्थः  यणः स्थाने य इक् तस्य सम्प्रसारणसंज्ञा भवति।

इग्यो यणः स्थाने भूतो भावी वा तस्य सम्प्रसारणमित्येषा संज्ञा भवति।

Let the इक्, coming in the place of यण्, be called सम्प्रसारण.

उदाहरणः  

 

257 वाह ऊठ्                                                                            6.4.132

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  वाह् इत्येवमन्तस्याङ्गस्य भस्य ऊठ् इत्येतत् सम्प्रसारणं भवति।

A form termed सम्प्रसारण, namely ऊठ्, comes in place of the final वाह् of an अङ्ग termed भ.

उदाहरणः  वाह् -> ऊ + आह्

 

258 सम्प्रसारणाच्च                                                                6.1.106

अनुवृत्तिः  पूर्वः, एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः  सम्प्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

A single replacement similar to the preceding vowel comes in place of both, the preceding सम्प्रसारण vowel and the vowel which follows, when संहिता finds scope.

उदाहरणः  विश्ववाह् अस् -> विश्व ऊ आह् अस् -> विश्वौ आह् अस् -> विश्वौह् अस् -> विश्वौहः

 

259 चतुरनडुहोरामुदात्तः                                                         7.1.98

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः  चतुर् अनडुह् इत्येतयोः सर्वनामस्थाने परत आम् आगमो भवति, स चोदात्तः।

The आगम आम् marked with उदात्त, is introduced to an अङ्ग, namely चतुर् and अनडुह्, when a विभक्ति termed सर्वनामस्थान follows.

उदाहरणः  चतुर् + जस् -> चतु आम् र् + जस् -> चत्वारः

 

260 सावनडुहः                                                                        7.1.82

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  सौ परतोऽनडुहोऽङ्गस्य नुमागमो भवति।

The आगम नुम् is introduced to an अङ्ग, namely अनडुह्, when the प्रत्यय सु follows.

उदाहरणः  अनडुह् स् -> अनड्वाह् स् -> अनड्वान ह् स् -> अनड्वान्

 

261 अम्  सम्बुद्धौ                                                                    7.1.99

अनुवृत्तिः  चतुरनडुहोः, अङ्गस्य

अर्थः  सम्बुद्धौ परतश्चतुरनडुहोरमागमो भवति।

The आगम अम् is introduced to an अङ्ग, namely चतुर् and अनडुह्, when a विभक्ति termed सम्बुद्धि follows.

उदाहरणः  हे अनड्वन् । अनड्वाहौ। अनड्वाहः।

 

पाठ 27 – अजन्तनपुंसकलिङ्गाः

234 अतोऽम्                                                                           7.1.24

अनुवृत्तिः  स्वमोर्नपुंसकात्, अङ्गस्य

अर्थः अदन्तान्नपुंसकादङ्गादुत्तरस्य स्वमोः स्थाने ‘अम्’ इत्ययमादेशो भवति।

Let अम् be the substitute of सु and अम् प्रत्यय after a नपुंसक अङ्ग ending in अ.

उदाहरणः  ज्ञानम्। हे ज्ञान।

टिप्पणिः अमोऽम्विधानं तु ‘स्वमोर्नपुंसकात्’ इति लुङ् निवृत्त्यर्थं। 

235 नपुंसकाच्च                                                                    7.1.19

अनुवृत्तिः  औङः, शी, अङ्गस्य

अर्थः  नपुंसकादङ्गादुत्तरस्य औङः स्थाने शी इत्ययमादेशो भवति।

Let शी be the substitute of औ and औट् when occurring after a नपुंसक अङ्ग.

उदाहरण: ज्ञान + औ। भसंज्ञा।

टिप्पणिः #164 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17

        #165 यचि भम्          1.4.18

236 यस्येति च                                                                      6.4.148

अनुवृत्तिः  लोपः, तद्धिते, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  इवर्णान्तस्य अवर्णान्तस्य चाङ्गस्य भस्य ईकारे तद्धिते च परतो लोपो भवति।

The final sound of a नपुंसक अङ्ग termed भ, which ends in इ or अ, is deleted when ई or a तद्धित प्रत्यय follows.

उदाहरण:   ज्ञाने। ज्ञान + शी -> ज्ञान + ई इति अकारलोपे स्थिते

औङः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः  

 

टिप्पणिः  इश्च अश्च यम् । यस्य ईति च।

237 जश्शसोः शिः                                                                       7.1.20

अनुवृत्तिः  नपुंसकात्, अङ्गस्य

अर्थः  नपुंसकादङ्गादुत्तरयोर्जश्शसोः स्थाने शि इत्ययमादेशो भवति।

जस् and शस् occurring after a नपुंसक अङ्ग are replaced by शि.

उदाहरण:  ज्ञान + जस् -> ज्ञान + शि इति स्थिते।

238 शि सर्वनामस्थानम्                                                        1.1.42

अनुवृत्तिः  

अर्थः ‘जश्शसोः शिः’ इत्यनेन यः ‘शिः’ आदेशः तस्य सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति।

शि ( a substitute for जस् and शस् after a नपुंसक अङ्ग) is termed a सर्वनामस्थान

उदाहरण: ज्ञान + इ

239 नपुंसकस्य झलचः                                                                      7.1.72

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  झलन्तस्य अगन्तस्य च नपुंसकस्याङ्गस्य सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति।

नुम् is introduced to a नपुंसक अङ्ग which ends either in a झल् or in a अच् when a सर्वनामस्थान follows.

उदाहरण:  

टिप्पणिः Where is the नुम् introduced?

 240 मिदचोऽन्त्यात् परः                                                                  1.1.47

अनुवृत्तिः  

अर्थः  अचां सन्निविष्टानामन्त्यादचः परो मिद्भवति।

The मिदागम is to be introduced after the last vowel in the अङ्ग.

उदाहरण:  ज्ञान + न् + इ -> ज्ञानानि

टिप्पणि:  उपधादीर्घः

241 अद् ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः                                                            7.1.25

अनुवृत्तिः  स्वमोः, अङ्गस्य

अर्थः  डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः परयोः स्वमोः ‘अद्ड्’ इत्ययमादेशो भवति।

सु and अम्, when occurring after the first five अङ्ग starting from डतरच्, are replaced with अद्ड्.

उदाहरण:  कतर अद् इति स्थिते।

टिप्पणिः  डित्करणं टिलोपार्थम्।

242  टेः                                                                                         6.4.143

अनुवृत्तिः  डिति, लोपः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः भसंज्ञकस्याङ्गस्य टेर्लोपो भवति, डिति प्रत्यये परतः।

The टि of an अङ्ग termed भ is deleted when a डित् प्रत्यय follows.

उदाहरण:  कतरद्। अन्यतमस्य त्वन्यतममित्येव।

 

एकतरात् प्रतिषेधो वक्तव्यः । एकतरम्।

243  ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य                                        1.2.47

अनुवृत्तिः  

अर्थः  नपुंसकलिङ्गे अर्थे वर्तमानं यत् प्रातिपदिकं तस्य ह्रस्वो भवति।

प्रातिपदिक ending in a vowel shortens its final vowel when followed by नपुंसक case endings.

उदाहरण:  श्रीपम्। श्रीपे। श्रीपाणि।

 

टिप्पणिः अचश्च इति परिभाषासूत्रमुपतिष्ठते। तेन अजन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वो भवति।

244  स्वमोर्नपुंसकात्                                                              7.1.23

अनुवृत्तिः  लुक्, अङ्गस्य

अर्थः  नपुंसकादङ्गादुत्तरयोः सु अम् इत्येतयोः लुक् भवति।

सु and अम्, when occurring after a नपुंसक अङ्ग, are deleted by means of लुक्.

उदाहरण:  वारि।

 

245  इकोऽचि विभक्तौ                                     7.1.73

अनुवृत्तिः  नपुंसकस्य, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  इगन्तस्य नपुंसकस्याङ्गस्याजादौ विभक्तौ परतः नुमागमो भवति।

नुम् आगम is introduced to a नपुंसक अङ्ग ending in इक् when a विभक्ति beginning in अच् follows.

उदाहरण:  वारिणी।वारीणि। हे वारे। हे वारि।

 

टिप्पणिः न लुमतेति निषेधस्य अनित्यत्वाद्पक्षे सम्बुद्धिनिमित्तो गुणः।

 

वृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन

246  अस्थि-दधि-सक्थ्यक्ष्णामनङुदात्तः                                7.1.75

अनुवृत्तिः  तृतीयादिषु, अचि विभक्तौ, नपुंसकस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अस्थि, दधि, सक्थि, अक्षि इत्येतेषां नपुंसकानां अङ्गानां तृतीयादिषु अजादिषु विभक्तिषु परतोऽनङ् इत्ययमादेशो भवति, स चोदात्तो भवति।

The final of a नपुंसक अङ्ग viz., अस्थि, दधि, सक्थि, अक्षि, is replaced with अनङ् marked with उदात्त, when a (टादौ अचि) vowel initial nominal ending enumerated beginning with तृतीया, ‘third triplet, instrumental’ follows.

 

उदाहरण: 

 

247  अल्लोपोऽनः                                              6.4.134

अनुवृत्तिः  भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अन् इत्येवमन्तस्याङ्गस्य भस्य अनोऽकारलोपो भवति।

The अत् of an अङ्ग termed भ which ends in अन् is deleted by means of लोप।

 

उदाहरण:  अस्थ्ना। दध्ना। दध्नः। दध्नोः। दध्नोः।

 

248  विभाषा ङिश्योः                                         6.4.136

अनुवृत्तिः  अल्लोपोऽनः, अङ्गस्य,

अर्थः  ङि शी इत्येतयोः परतः अनोऽकारस्य विकल्पेन लोपो भवति।

The अ of अन् which occurs at the end of an अङ्ग is optionally deleted by means of लोप, when प्रत्यय ङि, शी follow।

 

उदाहरण:  दध्नि, दधनि।

249 तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद् गालवस्य                                    7.1.74

अनुवृत्तिः  इकोऽचि विभक्तौ, नपुंसकस्य, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  तृतीयादिषु अजादिषु विभक्तिषु भाषितपुंस्कं नपुंसकं इगन्तमङ्गं गालवस्याचार्यस्य मतेन पुंवद् भवति।

A नपुंसक अङ्ग which ends in a इक् and has a corresponding form with the denotation of masculine, is, in the opinion of Acharya Galava, treated as if masculine when a (टादौ अचि) vowel initial nominal ending enumerated beginning with तृतीया, ‘third triplet, instrumental’ follows.

 

उदाहरण:  सुधिया। सुधिनेत्यादि।

250 एच इग्घ्रस्वादेशे                                                   1.1.48

अनुवृत्तिः  

अर्थः  एचः स्थाने ह्रस्वादेशे कर्त्तव्ये इगेव ह्रस्वो भवति, नान्यः।

If a short vowel is to replace an एच्, इक् alone is to be understood as a replacement.

 

उदाहरण:  प्रद्यो -> प्रद्यु।

         प्ररै -> प्ररि।