पाठ 32 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

307 व्रश्च भ्रस्ज सृज मृज यज राज भ्राज च्छशां षः       8.2.36

अनुवृत्तिः  धातोः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्यात् झलि पदान्ते च।

 

उदाहरणः  राज् सु -> राज् -> राष् -> राड् -> राट्

  

308 विश्वस्य वसुराटोः                                   6.3.128

अनुवृत्तिः  पूर्वस्य दीर्घोऽणः, उत्तरपदे, संहितायाम्

अर्थः  विश्व इत्येतस्य वसु राट् इत्येतयोरुत्तरपदयोः दीर्घो भवति।

 

उदाहरण:  विश्वाराट्। विश्वावसुः।

         विश्वराज् सु  (क्विबन्त) -> विश्वराज्  (6.1.6

• è विश्वाराज् (6.3.12
• è विश्वाराष् (8.2.36)
• è विश्वाराड् (8.2.39)
• è विश्वाराट् (8.4.56)

 

टिप्पणि:  राडिति पदान्तोपलक्षणार्थम्। विश्वराजौ - अपदान्तत्वान्न दीर्घः।

309  स्कोः संयोगाद्योरन्ते च                           8.2.29

अनुवृत्तिः  झलि, लोपः, पदस्य

अर्थः पदान्ते झलि च परतो यः संयोगास्तदाद्योः सकारककारयोर्लोपो भवति।

 

उदाहरण: भृट्, भृड्। भृज्जौ। भृज्जः।

भृस्ज् सु -> भृस्ज् -> भृज् -> भृष् -> भृड् -> भृट्।

भृस्ज़् औ -> भृश्ज् औ -> भृज्ज् -> भृज्जौ। एवं भृज्जः।

 

टिप्पणि:  हलादौ विभक्तौ -> भृट्, भृड् इति

         अजादौ विभक्तौ -> भृज्ज् इति

 

310 तदो सः सावनन्त्ययोः                     7.2.106

अनुवृत्तिः  विभक्तौ, अङ्गस्य, त्यदादीनाम् (मण्डूकप्लुति)

अर्थः त्यदादीनामनन्त्ययोस्तकारदकारयोः स्थाने सकारादेशो भवति सौ परतः।

 

उदाहरण: त्यद् -> स्यः। तद् -> सः। यद् -> यः । एतद् -> एषः।

     

311 ङेप्रथमयोरम्                              7.1.28

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः  युष्मदस्मद्भ्यामङ्गाभ्यामुत्तरस्य ङे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्च विभक्त्योः स्थाने अम् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: युष्मद् सु -> युष्मद् अम्।

टिप्पणि:  प्रथमयोः - प्रथमाद्वितीययोः

 

312 त्वाहौ सौ                                            7.2.94

अनुवृत्तिः   मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  सौ विभक्तौ परतो युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यथासंख्य त्व अह इत्येतावादेशौ स्तः।।

 

उदाहरणः  

 

313 शेषे लोपः                                     7.2.90

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  एतयोः टि लोपः

 

उदाहरणः  त्वम्। अहम्।

        युष्मद् सु -> युष्मद् अम् -> युष्म् अद् अम् -> त्व अद् अम् -> त्वद् अम्

                                                 त्व अम् -> त्वम्

 

टिप्पणिः  कश्च शेषः? यत्र आकारो यकारश्च न विहितः।

 

314 युवावौ द्विवचने                                      7.2.92

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  द्विवचने ये युष्मदस्मदी तयोर्मपर्यन्तस्य स्थाने युव आव इत्येतावादेशौ भवतः।

 

उदाहरणः  युष्मद् औ -> युव अद् अम् -> युवद् अम।

 

315 प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्                     7.2.88

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  प्रथमायाश्च द्विवचने विभक्तौ परतो युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति भाषायां विषये।

 

उदाहरणः  युवद् अम् -> युवा अम् -> युवाम् । एवं आवाम्।

 

316 यूय वयौ जसि                               7.2.93

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  जसि विभक्तौ परतो यथासंख्यं युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यूय वय इत्येतावादेशौ भवतः।

 

उदाहरणः  युष्मद् जस् -> यूय अद् जस् -> यूयद् अस् -> यूयद् अम् -> यूय् अम् -> यूयम् ।

टिप्पणिः

 

317 त्वमावेकवचने                                     7.2.97

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  एकवचने ये युष्मदस्मदी तयोर्मपर्यन्तस्य त्व म इत्येतावादेशौ भवतः। 

उदाहरणः  युष्मद् अम् -> त्व अद् अम् -> त्वद् अम्

 

 

318 द्वितीयायां च                         7.2.87

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, आ विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  द्वितीयायां च विभक्तौ परत युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति।

उदाहरणः  त्वद् अम् -> त्व आ अम् -> त्वाम्। एवं माम्।

 

319 शसो न                                                   7.1.29

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, युष्मदस्म्द्भ्याम्

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य शसो नकारादेशो भवति।

 

उदाहरण: युष्मान्। अस्मान्।

 

टिप्पणि: युष्मद् शस् -> युष्म् आ अस् (द्वितीयायां च)

                  -> युष्मान् (तस्माच्छसो नः पुंसि)

        युष्मद् शस् -> युष्म् आ शस् (द्वितीयायां च)

                  -> युष्म् आ न् स् (शसो न, आदेः परस्य)

                  -> युष्म् आ न् (संयोगान्तस्य लोपः)

 

320 योऽचि                                                              7.2.89

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, विभक्तौ, युष्मदस्मदोरनादेशे

अर्थः अजादौ विभक्तावनादेशे युष्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति।

.

उदाहरण:  त्वया। मया।

टिप्पणि: युष्मद् टा -> त्वद् आ (त्वमावेकवचने)

                -> त्वय् आ (योऽचि)

                -> त्वया।

 

पाठ 31 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

297 ष्णान्ता षट्                                                                 1.1.24

अनुवृत्तिः  संख्या

अर्थः  षकारान्ता नकारान्ता च या संख्या सा षट्संज्ञिका भवति।

 

उदाहरणः  षष्, पञ्च, सप्त, अष्ट, नव, दश ।

टिप्पणिः ‘अन्तग्रहणमौपदेशिकार्थम्’ इति काशिका।

 

298  नोपधायाः                                                                       6.4.7

अनुवृत्तिः  नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  नान्तस्याङ्गस्योपधायाः नामि परतो दीर्घो भवति।

 

उदाहरण:  पञ्चानाम्। पञ्चसु।

 

299 अष्टन  आ विभक्तौ                                                                 7.2.84

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः अष्टनो विभक्तौ परत आकारादेशो भवति।

 

उदाहरण:

 

300 अष्टाभ्य औश्                                                                   7.1.21

अनुवृत्तिः  जश्शसोः, अङ्गस्य

अर्थः कृताकाराद् अष्टन् शब्दादुत्तरयोर्जश्शसोः स्थाने औश् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: अष्टौ। अष्टौ। अष्टाभिः। अष्टाभ्यः। अष्टानाम्। अष्टासु।

टिप्पणिः ‘षड्भ्यो लुक’ इत्येतस्य अपवादोऽयम्।

         

 

301 ऋत्विग् -दधृक्-स्रग् -दिगुष्णिगञ्चु-युजि-क्रुञ्चां च     3.2.59

अनुवृत्तिः  क्विन्, सुपि, धातो, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  ऋत्विक्, दधृक्, स्रक्, दिक्, उष्णिक् इत्येते पञ्चशब्दा क्विन्प्रत्ययान्ताः। अञ्चु, युजि, क्रुञ्च धातुभ्यश्च क्विन् प्रत्ययो भवति।

 

उदाहरण:

 

302 कृदतिङ्                                                                                     3.1.93

अनुवृत्तिः   तत्र, धातोः, प्रत्ययः

अर्थः  अस्मिन् धात्वाधिकारे तिङ् भिन्नाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञकाः भवन्ति ।

 

उदाहरणः  

 

 

303 वेरपृक्तस्य                                                            6.1.67

अनुवृत्तिः  लोपः

अर्थः  अपृक्तस्य वेः लोपो भवति।

 

उदाहरणः  

 

 

304 क्विन्प्रत्ययस्य कुः                                                    8.2.62

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  क्विन्प्रत्ययस्य पदस्य कवर्गादेशो भवति।

 

उदाहरणः  ऋत्विक्। ऋत्विग्। ऋत्विजौ। ऋत्विग्भ्याम्।

 

305 युजेरसमासे                                               7.1.71

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  युजेरङ्गस्यासमासे सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति।

 

उदाहरणः  युङ्, युञ्जौ, युञ्जः।

 

 

306 चोः कुः                                 8.2.30

अनुवृत्तिः  झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  चवर्गस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, झलि परत पदान्ते च।

 

उदाहरणः  सुयुक्। खन् (*)।

टिप्पणिः (*) ‘खञ्ज्’ शब्दोऽयम्। हल्ङ्यादिना सुलोपे जकारस्य संयोगान्तलोपः। ततो निमित्तापायाद् अनुस्वारपरसवर्णयोर्निवृत्तिः। खन् इति रूपम्।

 

 

पाठ 30 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

280 द्वितीयाटौस्स्वेनः                                                           2.4.34

अनुवृत्तिः  एतदः, इदमोऽन्वादेशे अनुदात्तः

अर्थः  द्वितीया टा ओस् इत्येतासु विभक्तिषु परतोऽन्वादेशे वर्त्तमानयोः इदमेतद्शब्दयोरनुदात्त ‘एन’ आदेशो भवति।

 

उदाहरणः  एनम्।एनेन। एनान्। एनयोः।अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति। राजा।

टिप्पणि: आदेशः कथनम्। अन्वादेशोऽनुकथनम्।

281  न ङिसम्बुद्ध्योः                                                             8.2.8

अनुवृत्तिः  नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य, पदस्य

अर्थः  प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य ङौ सम्बुद्धौ च परतो लोपो न भवति।

 

उदाहरण:  हे राजन्। राजानौ। राजानः। राज्ञः।

 

ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः

अर्थः  उत्तरपदे परतो यो ङि तस्मिन् परे ‘न ङिसम्बुद्ध्योः’  इति निषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः।

एवं च चर्मतिल इत्यत्र उत्तरपदे परत ‘न ङि ..’ इति प्रतिषेधाभावाद् नकारस्य लोपो निर्बाध इति भावः।

उदाहरण:  ब्रह्मणि निष्ठा अस्य ब्रह्मनिष्ठः। चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः।

 

282 नलोपः सुप्-स्वर-संज्ञा-तुग्विधिषु कृति                          8.2.2

अनुवृत्तिः  असिद्धः

अर्थः सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति नलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति।

 

उदाहरण: राजभ्याम्। राजभिः । राजभ्यः। राजन्। राज्ञि। राजसु। राजाश्वः। यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः। ब्रह्मणः। ब्रह्मणा।

 

283 न संयोगाद्वमन्तात्                                                          6.4.137

अनुवृत्तिः  अल्लोपोऽनः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः वकारान्तात् मकारान्तात् संयोगादुत्तरस्य अनोऽकारस्य लोपो न भवति।

 

उदाहरण: यज्वनः। यज्वना। यज्वभ्याम्।

टिप्पणि: वश्च मश्च वमौ, वमौ अन्ते यस्य स वमन्तः।

         

 

284 इन्-हन्-पूषार्यम्णां शौ                                                     6.4.12

अनुवृत्तिः  उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः इन्, हन्, पूषन्, अर्यमन् इत्येवमन्तानामङ्गानामुपधाया शौ परतो दीर्घो भवति, नान्यत्र।

 

उदाहरण: ।

 

285 सौ च                                                                                 6.4.13

अनुवृत्तिः   इन्-हन्-पूषार्यम्णां, असम्बुद्धौ, उप्धायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  सावसम्बुद्धौ परतः इन्हन्पूषार्यम्णामुपधाया दीर्घो भवति।

 

उदाहरणः  वृत्रहा। हे वृत्रहन्! ।

 

 

 

286 एकाजुत्तरपदे णः                                                              8.4.12

अनुवृत्तिः  प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु, पूर्वपदात्, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, संहितायाम्

अर्थः  एकाजुत्तरपदे समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च यो नकारस्तस्य णकारादेशो भवति ।

 

उदाहरणः  वृत्रहणौ। वृत्रहणः।

 

 

287 हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु                                                             7.3.54

अनुवृत्तिः  कु, अङ्गस्य

अर्थः  हन्तेर्हकारस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे च।

 

उदाहरणः  वृत्रहन् शस् -> वृत्रह् न् अस् -> वृत्रघ्नः।

 

288 मघवा बहुलम्                                                                  6.4.128

अनुवृत्तिः  तृ, अङ्गस्य

अर्थः  मघवन् इत्येतस्याङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरणः  मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः। मघवन्तम्। मघवन्तौ। मघवतः। मघवता।

टिप्पणिः इह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति, बहुलग्रहणात्।

क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।

शिष्टप्रयोगाननुसृत्य लोके विज्ञेयमेतद्बहुलग्रहे तु॥

 

 

289 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः                                       7.1.70

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  धातुवर्जितानामुगितामङ्गानामञ्चतेश्च नुमागमो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

 

उदाहरणः  हे मघवन्!। मघवद्भ्याम्।

 

290 श्व-युव-मघोनामतद्धिते                                                    6.4.133

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  श्वन्, युवन्, मघवन् इत्येतेषां भसंज्ञकानामङ्गानामतद्धिते प्रत्यये परत: सम्प्रसारणं भवति।

उदाहरणः  मघवन् शस् -> मघोनः।

 

 

 

291 न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्                                                       6.1.37

अनुवृत्तिः  

अर्थः  सम्प्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः सम्प्रसारणं न भवति।

उदाहरणः  यूनः। यूना। अर्वा। हे अर्वन्!।

 

 

 

292 अर्वणस्त्रसावनञः                                                             6.4.127

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः  अर्वन् इत्येतस्याङ्गस्य तृ इत्ययमादेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवति, स च नञ उत्तरो न भवति।

उदाहरणः  अर्वन्तौ।अर्वन्तः। अर्वद्भ्याम्।

 

 

293 पथिमथ्यृभुक्षामात्                                                          7.1.85

अनुवृत्तिः  सौ, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परत आकारादेशो भवति।

उदाहरणः  पथिन् सु -> पथि आ स्

टिप्पणि: सुलोपो न।

 

 

294 इतोऽत्  सर्वनामस्थाने                                                         7.1.86

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामिकारस्य स्थाने अकारादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः

उदाहरणः  पथ आ स्।

 

 

295 थो न्थः                                                                                  7.1.87

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, पथिमथोः, अङ्गस्य

अर्थः  पथिमथोस्थकारस्य स्थाने ‘न्थ’ इत्ययमादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

उदाहरणः  पन्थ आ स् -> पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः।

 

 

 

296 भस्य टेर्लोपः                                                                    7.1.88

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथ्यादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति।

उदाहरणः  पथिन् शस् -> पथः। पथा। पथे।