पाठ 22 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ९

  

186 बहु-गण-वतु-डति संख्या                                                       1.1.23

अनुवृत्तिः  

अर्थः  बहुगणवतुडति इत्येते संख्यासंज्ञा भवन्ति।

Let the words बहु and गण, and those which end in वतु and डति be called संख्या.

उदाहरणः  कति

187 डति च                                                                                1.1.25

अनुवृत्तिः  षट्, संख्या

अर्थः डत्यन्ता संख्या षट्संख्या स्यात्।

Let a संख्या which ends in डति be called षट् ।

उदाहरण:  Thus the word कति is called षट्.

188 षड्भ्यो लुक्                                                                        7.1.22

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, जश्शसोः

अर्थः षट्संज्ञकेभ्यः उत्तरयोर्जश्शसोर्लुग्भवति।

Let there be deletion (by लुक्) of जस् and शस् after words termed षट् ।

उदाहरण:  कति (formed according to किमः संख्यापरिमाणे डति च 5.2.41) is declined only in the plural. So for प्रथमा and द्वितीया बहुवचन, कति+ अस् -> कति. Now the next rule is invoked.

189 प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः                                                         1.1.61

अनुवृत्तिः  अदर्शनम्

अर्थः  लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात् तत्तत्संज्ञं स्यात् ।

Let the deletion of a प्रत्यय when it is caused by the words लुक्, श्लु, or लुप् be designated by these terms respectively.

उदाहरण:  The deletion of अस् after कति, being enjoined by the word लुक्, gets the designation लुक् ।

190 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्                                                        1.1.62

अनुवृत्तिः  

अर्थः  प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात्। इति ‘जसि च’ (#16 इति गुणे प्राप्ते।

When deletion of a प्रत्यय has taken place, the प्रत्यय shall still exert its influence, and the operations dependent on it shall take place as if it were present.

उदाहरण:  

टिप्पणि:   ‘प्रत्ययः’ इति वर्त्तमाने पुनः प्रत्ययग्रहणं किम्? कृत्स्नप्रत्ययलोपे यथा स्यात्। प्रत्ययलक्षणमिति किम्? ‘यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्’ (#133).

191 न लुमताऽङ्गस्य                                                               1.1.63

अनुवृत्तिः  प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्

अर्थः लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङगकार्यं न स्यात्।

An operation for an अङ्ग does not apply (even though it would otherwise apply by #190) if the प्रत्यय in question is deleted by means of ‘लु deletion’ (लुक्, श्लु, or लुप्)

उदाहरण: कति २। कतिभिः। कतिभ्यः २। कतीनाम्। कतिषु। युष्मदस्मद्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। त्रयः। त्रीन्। त्रिभिः। त्रिभ्यः २।

पाठ 21 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ८

 175 अनङ् सौ                                                                           7.1.93

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, सख्युरसंबुद्धौ

अर्थः  सखि इत्येतस्याङ्गस्य असंबुद्धौ सौ परतोऽनङ् इत्ययमादेशो भवति।

अनङ् replaces the अङ्ग of the word सखि when सु follows provided it (सु) is not सम्बुद्धि.

उदाहरणः  सखन् स्।

टिप्पणिः  अनङिति अन्त्यादेशः (#46 ङिच्च)

176 अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा                                                            1.1.65

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः अन्त्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः स्यात्।

The letter, before the final letter of a word, is called the उपधा (penultimate)

उदाहरण:  In सखन्, न् is अन्त्य, and the अ before that is the उपधा.

177 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ                                                            6.4.8

अनुवृत्तिः  नोपधायाः, नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः सम्बुद्धिभिन्ने सर्वनामस्थाने च परतः नान्तस्याङ्गस्य उपधायाः दीर्घो भवति।

The long form (दीर्घ) is the substitute of the penultimate letter of an अङ्ग ending in न, when a सर्वनामस्थान not being सम्बुद्धि, follows.

उदाहरण: सखान् स् ।

178 अपृक्त एकाल् प्रत्ययः                                                                 1.2.41

अनुवृत्तिः  

अर्थः  एकाल्प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ।

A प्रत्यय consisting of a single letter is called अपृक्त।

उदाहरण:  स् इत्यस्य अपृक्तसंज्ञा

टिप्पणिः  एकशब्दः असहायवाची। Please note that the ending सु, when divested of its अनुबन्ध, is स् and is therefore एकाल्. The अनुबन्ध is not to be taken into consideration when we want to determine if a प्रत्यय is   एकाल् or अनेकाल्. For it has been said,  नानुबन्धकृतम् अनेकाल्त्वं. This shows that सु is एकाल् and hence, अपृक्त.

179 हल् ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सु-ति-स्यपृक्तं हल्                                  6.1.68

अनुवृत्तिः  लोपः

अर्थः हलन्ताद् ङ्यन्ताद् आबन्ताच्च दीर्घात् परं सु, ति, सि इत्येतदपृक्तं हल् लुप्यते।

सु, ति and सि - when reduced to an अपृक्त and when standing after what ends in a हल् or in the दीर्घ vowel deduced from the feminine termination ङी or आप् - are deleted.

उदाहरण: सखान् स् -> सखान्

टिप्पणि:  सखि is a प्रातिपदिक which becomes a पद when the प्रत्यय सु is added (#14 सुप्तिङन्तं पदम्).  Even though the प्रत्यय सु is deleted, the remaining portion viz., सखान् can and does retain the designation पद (#190 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्)

180 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य                                                        8.2.7

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य लोपो भवति।

The final न in a पद, which is entitled to the designation of a प्रातिपदिक, is deleted.

उदाहरणः सखा ।

टिप्पणिः सखान् is a प्रातिपदिक as सखि is a प्रातिपदिक (#144 स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ). सखि is a प्रातिपदिक (#116 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्)

181सख्युरसम्बुद्धौ                                                                      7.1.92

अनुवृत्तिः  णित्, सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः सख्युरङ्गात् परं सम्बुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् ।

Let a सर्वनामस्थान coming after the word सखि, not in the sense of सम्बुद्धि, be considered as if it contains a णित्.

उदाहरणः 

182 अचो ञ्णिति                                                                        7.2.115

अनुवृत्तिः  वृद्धिः, अङ्गस्य

अर्थः  अजन्तास्याङ्गस्य वृद्धिर्भवति, ञिति णिति च प्रत्यये परतः।

Let वृद्धि be the substitute of an अङ्ग ending in a vowel, when an indicatory ञित् or णित् follows.

उदाहरणः सखि (औ) -> सखै (औ) -> सखाय् (औ) -> सखायौ। सखायः। हे सखे। सखायम्। सखायौ। सखीन्। सख्या। सख्ये।

183 ख्यत्यात् परस्य                                                                 6.1.112

अनुवृत्तिः उत्, ङसिङसोः, अति, संहितायाम्

अर्थः ख्य् त्य् इत्येताभ्यां परस्य ङसिङसोरतः स्थाने उकारादेशो भवति ।

Short उ is the substitute of the अ of ङसि and ङस् following the words खि and ति or खी and ती which have substituted यण् for the final vowel.

उदाहरणः सखि (अस्) -> सख्य् (अस्) -> सख्य् (उस्) -> सख्युः । सख्योः। सखीनाम् ।

टिप्पणिः खि and ति are the terminations of the words सखि and पति, which they are here employed to designate. The दीर्घ forms खी and ती indicate certain derivative forms (#202 न भूसुधियोः).

184 औत्                                                                                     7.3.118

अनुवृत्तिः इदुद्भ्याम्, ङेः, अङ्गस्य

अर्थः   इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौकारादेशो  भवति।औत् is the substitute for ङि after short इ and उ.

उदाहरणः सख्यौ। शेषं हरिवत् ।

185 पतिः समास एव                                                                 1.4.8

अनुवृत्तिः घि

अर्थः पतिशब्दस्य शेषत्वात् पूर्वेण सूत्रेण (#170 घ्यऽसखि) घि संज्ञा सिद्धैव, अत्र नियमः क्रियते। समासे एव पतिशब्दस्य घि संज्ञा स्यात् नान्यत्र।

The word पति is designated घि only when it is in a compound (समास)

उदाहरणः पत्ये। पत्युः। पत्युः। पत्यौ। शेषं हरिवत्। समासे तु भूपतये।

पाठ 20 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ७

 168 जसि च                                                                            7.3.109

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, ह्रस्वस्य गुणः

अर्थः जसि परतो ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति।

गुण replaces the final of an अङ्ग which ends in a ह्रस्व when जस् follows.

उदाहरणः  हरी। हरयः।

टिप्पणिः  हरि (जस्) -> हरे (अस्) -> हरय् (अस्) by #22 -> हरयः (#105, #93)

169 ह्रस्वस्य गुणः                                                                  7.3.108

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, सम्बुद्धौ

अर्थः ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति सम्बुद्धौ परतः।

गुण replaces the final of an अङ्ग which ends in a ह्रस्व when the affix called सम्बुद्धि follows.

उदाहरण: हे हरे।

टिप्पणि हरिम्। हरी। हरीन्।

170 शेषो घ्यऽसखि                                                                 1.4.7

अनुवृत्तिः  ह्रस्व

अर्थः ह्रस्वौ यौ इदुतौ तदन्तं सखिवर्जं घिसंज्ञं।

A word ending in इ or उ, except the word सखि, has the designation घि.

उदाहरण: The word हरि, according to this rule, has the designation घि.

टिप्पणि  The word शेष stands for the word that

1) ends in इ or उ that does not have the designation स्त्री; and

2) has the designation स्त्री but not the designation नदी.

In the अष्टाध्यायी, स्त्री is the designation of all feminine words whereas the designation नदी is given to only such feminine words as end in ई or ऊ (cf. #194 यू स्त्र्याख्यौ नदी    1.4.3).

Here we are concerned with words ending in इ and उ. In this rule, the designation घि is laid down for

1) all those words (not feminine in gender) ending in इ or उ except the word सखि

2) words (of feminine gender) which did not optionally get ‘नदी’ designation thru ‘ङिति ह्रस्वश्च 1.4.6′

The designation ‘घि’ is a general one, so the current rule is a general rule while the previous rule i.e., ङिति ह्रस्वश्च is its exception. Since general rules only enter the picture when the exception is not applicable (”पूर्वं हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः”), the designations “नदी” and ‘घि’ are mutually exclusive. So the word ‘शेष’ is mentioned in the rule for clarity, not because it is required. Hence ‘शेष इति स्पष्टार्थम्’.

171 आङो नाऽस्त्रियाम्                                                             7.3.120

अनुवृत्तिः  घेः, अङ्गस्य

अर्थः घेरुत्तरस्य आङो ना इत्ययमादेशो भवति, अस्त्रियाम्। आङिति टासंज्ञा प्राचाम् आचार्याणाम् ।

ना comes as a replacement for the affix टा, when the latter (i.e., टा) comes after an अङ्ग termed घि, provided the scope is other than feminine.

उदाहरण: हरिणा| हरिभ्याम्। हरिभिः।

टिप्पणिः It should be noted that predecessors of  the आचार्य had used some technical terms as well as some अनुबन्ध; and further that some of these terms (such as आङ् here) have been adopted by the आचार्य only occasionally although some others such as धातु have been adopted throughout the अष्टाध्यायी.

172 घेर्ङिति                                                                             7.3.111

अनुवृत्तिः  गुणः, अङ्गस्य, सुपि

अर्थः घ्यन्तस्याङ्गस्य गुणो भवति ङिति सुपि प्रत्यये परतः।

गुण replaces the final of an अङ्ग which ends in घि, provided a सुप् affix marked with a ङ् follows.

उदाहरण: हरये।

टिप्पणि: हरि (ङे) -> हरि (ए) -> हरे (ए) -> हरय् (ए) -> हरये 

173 ङसि-ङसोश्च                                                                      6.1.110

अनुवृत्तिः  एङः अति, पूर्वः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः  एङ उत्तरयोर्ङसिङसयोः अति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति।

When the short अ of  ङसि and ङस्, comes after  एङ्, let the form of the prior be the single substitute for both.

उदाहरणः हरि (ङसि) -> हरे (अस्) -> हरेः | हर्योः। हरीणाम्।

174 अच्च घेः                                                                          7.3.119

अनुवृत्तिः  इदुद्भ्याम्, ङेः, औत्, अङ्गस्य

अर्थः इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौकारादेशो भवति घिसंज्ञकस्य अकारादेशश्च भवति।

Let औत् be the substitute of ङि (the case affix of the सप्तमी विभक्ति), when it follows इ or उ, and let अ be the substitute of the घि itself.

उदाहरणः  हरौ। हर्योः। हरिषु।

Note: This rule which is given in our text as one of three closely related rules (7.3.117 thru 7.3.119) is also considered by many authors to be just one rule इदुद्भ्याम् औदच्च घेः. The प्रथमावृत्ति text of  पं जिज्ञासु gives it as two rules इदुद्भ्याम् and औदच्च घेः.

In the same way are declined कवि and the like.

पाठ 19 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ६

161 जराया जरसन्यतरस्याम्                              7.2.101

अनुवृत्तिः  अचि, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः अजादौ विभक्तौ परतो जरा इत्येतस्य जरस् इत्ययमादेशो भवति विकल्पेन।

Instead of जरा, there is optionally जरस् when a विभक्ति beginning with a vowel follows.

उदाहरणः  जरशब्दस्य जरस्। निर्जरसौ निर्जरसः इत्यादि।

टिप्पणिः This rule also takes up the word निर्जर and enjoins the substitution of जरस् optionally for जरा, when followed by case-ending beginning with a vowel. The substitute जरस् is सर्वादेश, since it is अनेकाल्. Actually the substitute is laid down for the word जरा only. But as a corollary of येन विधिः तदन्तस्य (1.1.72), we have another परिभाषा: पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च. Therefore the substitute जरस् will replace जरा (by itself) or जरा at the end of a compound.

But in निर्जर we do not get the word जरा at all. Also, the आदेश is to replace only what has been mentioned i.e., जरा, in the present case. So it is said “निर्दिश्यमानस्यादेशाः भवन्ति”.

But the above maxim is overruled by another maxim “एकदेशविकृतमनन्यवत्” i.e., a form which is modified in one place should still be accepted as its unmodified original “छिन्नोऽपि पुच्छे श्वा श्वैव, न चाश्वो न च गर्दभो इति न्यायात् “

Now the declension of आकारान्त पुंल्लिङ्ग word such as विश्वपा

162 दीर्घाज्जसि च                                               6.1.105

अनुवृत्तिः  न इचि, पूर्वसवर्णः, दीर्घः, एकः पूर्वपपरयोः, संहितायाम्

अर्थः दीर्घात् परः जसि इचि च परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशो न भवति।

When जस् or इच् comes after a दीर्घ vowel, the दीर्घ homogeneous with the prior is not substituted for both.

उदाहरण: विश्वपौ।विश्वपाः।हे विश्वपाः।विश्वपाम्। विश्वपौ।

टिप्पणि This rule basically negates प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (#126)

163 सुडनपुंसकस्य                                                         1.1.43

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थानम्

अर्थः नपुंसकभिन्नो यः सुट् तस्य सर्वनामसंज्ञा भवति।

Let सुट् (which is a प्रत्याहार formed of सु, the first case affix and औट्, the fifth case affix and which serves as a name common to the five), but not of a नपुंसकलिङ्ग word.

उदाहरण: द्वितीया बहुवचन - विश्वपा शस्। शस् is not सर्वनामस्थान।

164 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने                                  1.4.17

अनुवृत्तिः  पदं

अर्थः सर्वनामस्थानभिन्नेषु स्वादिषु प्रत्ययेषु परतः पूर्वं पदसंज्ञं भवति।

A form is termed पद when a स्वादि affix (enumerated in 4.1.2 स्वौजस् etc thru 5.4.151 उरः प्रभृतिभ्यः कप्) affix which is not a सर्वनामस्थान follows.

उदाहरण: विश्वपा is a पद since शस् is not सर्वनामस्थान|

165 यचि भम्                                                       1.4.18

अनुवृत्तिः  स्वादिश्वसर्वनामस्थाने

अर्थः सर्वनामस्थानभिन्नस्वादौ यकारादौ अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भसंज्ञं भवति।

A form is termed भ when a स्वादि affix which begins with य or अच्, which is not a सर्वनामस्थान, follows.

उदाहरण: According to this rule, विश्वपा can be designated a भ also when followed by शस्। Thus the base विश्वपा has two possible designations

a) पद

b) भ

166 आ कडारादेका संज्ञा                                           1.4.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः इतः ऊर्ध्वं ‘कडाराः कर्मधारये’ (2.2.3 इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा ज्ञेया, या पराऽनवकाशा च।

From this point on (i.e., from 1.4.1 onward till 2.2.38), only one term should be assigned viz., that which is subsequent and that which will have no other opportunity of being applied.

उदाहरणः Since the designation भ is पर, विश्वपा is a भ।

167 आतो धातोः                                                   6.4.140

अनुवृत्तिः  लोपः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोपो भवति। अलोऽन्त्यस्य।

The final आ, of an अङ्ग termed भ which ends in a verbal root ending in आ, is deleted.

उदाहरणः विश्वपः (द्वितीया बहुवचन)। विश्वपा (तृतीया एकवचन)। विश्वपाभ्यामित्यादि। एवं शङ्खध्मादयः।। धातोः किम्? हाहान्॥ हाहा इति गन्धर्वविशेषस्य संज्ञा॥

We now come to the declension of nouns ending in इ.