पाठ 3 – सावर्ण्यम्

10 तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्                                 1.1.9

Let two letters having the same place of articulation and that are uttered with the same effort in the mouth be called  सवर्ण with each other.

ऋलृवर्णयोर्मिथ: सावर्ण्यं वाच्यम्

कात्यायन however remarks,  “That the letters ऋ and लृ are सवर्ण of each other must be stated”. 

This form of expression viz., वाच्यम्, बोध्यम्, वक्तव्यम्, distinguishes the supplementary remarks of कात्यायन. They are called वार्तिक.

The purpose of a वार्तिक is understood as under:

“सूत्रे उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ताकरत्वं वार्तिकत्वं”

                               Place of articulation (स्थानम्)

स्थानम्	अच्	<————हल्————>
कण्ठः	अ	क, ख, ग, घ, ङ	ह	विसर्जनीय
तालु	इ	च, छ, ज, झ, ञ	य
मूर्धा	ऋ	ट, ठ, ड, ढ, ण	र
दन्ताः	लृ	त, थ, द, ध, न	ल
ओष्ठौ	उ	प, फ, ब, भ, म		उपध्मानीय
नासिका (additional)		ञ, म, ङ, ण, न
कण्ठतालु	ए, ऎ
कण्ठोष्ठम्	ओ, औ
दन्तोष्ठम्		व
जिह्वामूलम्				जिह्वामूलीय
नासिका				अनुस्वार

The effort of articulation is considered to be of two types: Internal (आभ्यन्तर) and external (बाह्य).

आभ्यन्तरप्रयत्नचित्रम्

स्पृष्ट्म्	ईषत्स्पृष्टम्	विवृतम्	ईषत्विवृतम्	संवृतम्
क च ट त प	य	अ  ए	श	ह्रस्व ‘अ’ प्रयोगे
ख छ ठ थ फ	र	इ  ओ	स
ग ज ड द ब	ल	उ  ऎ	ष
घ झ ढ ध भ	व	ऋ  ऑ	ह्
ङ ञ ण न म		लृ

बाह्यप्रयत्नविवेक:

विवार:, श्वास:, अघोष:	संवार:,नादः, घोष:	अल्पप्राण:	महाप्राणः	उदात्त:, अनुदात्तः, स्वरितः
क, ख, श	ग, घ, ङ, य	क, ग, ङ, य, अ, लृ	ख, घ, श	अ, ए
च, छ, ष	ज, झ, ञ, ब	च, ज, ञ, ब, इ, ए	छ, झ, ष	इ, ओ
ट, ठ, स	ड, ढ, ण, र	ट, ड, ण, र, उ, ओ	ठ, ढ, स	उ, ऎ
त, थ	द, ध, न, ल	त, द, न, ल, ऋ, ऎ	थ, ध, ह	ऋ, औ
प, फ	ब, भ, म, ह	प, ब, म,       ऑ	फ, भ	लृ

सर्वेषां वर्णानां प्रत्येकं चत्वारो बाह्यप्रयत्न:

11 अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्यय:                 1.1.69

अनुवृत्ति -  स्वं रूपं

अण् प्रत्याहारः उदित् च सवर्णस्य ग्राहको भवति, स्वस्य च रूपस्य, प्रत्ययं वर्जयित्वा। अत्र अण् परेण णकारेण गृह्यते ।

Let a letter, denoted by the प्रत्याहार अण्, where it is an operand (and not a प्रत्यय) and similarly, a letter followed by a  ‘उ’ (उदित्), denote all its सवर्ण letters too.

कु, चु, टु, तु, पु are called उदित् .

कु represents क, ख, ग, घ and ङ. Likewise,

चु represents च, छ, ज, झ, ञ

टु represents ट, ठ, ड, ढ, ण

तु represents त, थ, द, ध, न

पु represents प, फ, ब, भ, म

अ represents 18 varieties. Likewise, इ and उ.

ऋ represents 30 varieties (its own 18 and 12 of लृ)

Similarly, लृ represents 30 varieties (its own 12 and 18 of ऋ )

ए, ऎ, ओ, औ represent 12 varieties each.

Through the distinction of nasal and non-nasal, य, व, ल are twofold. By this sutra, the non-nasal form of each implies both (nasal and non-nasal).

12 पर: सन्निकर्ष: संहिता                           1.4.109

Let the closest proximity of letters be called संहिता. This is nothing but संधि in ordinary usage.

13 हलोऽनन्तरा: संयोगः                       1.1.7

Let consonants unseparated by vowels be called संयोग or conjunct consonants.

14 सुप्तिङन्तम् पदम्                          1.4.14

Let a term ending in सुप् or in तिङ् be called a पद.

सुप् (#137) is a noun ending and तिङ्  (#40 is verb ending. पद is essentially something which is inflected or conjugated.

Thus ends the section on definitions.

इति सँज्ञाप्रकरणम्

 

 

पाठ 2 – स्वराः

5 ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः                  1.2.27

अनुवृत्ति - 

Let a vowel whose time (or prosodial length) is that of short u, long u or prolated u, be called accordingly short (ह्रस्व), long (दीर्घ) or prolated (प्लुत).

These are again threefold, according to the accent that they carry, as follows

6 उच्चैरुदात्तः                             1.2.29

अनुवृत्ति - अच्

A vowel uttered in high tone is said to be उदात्त

7 नीचैरनुदात्तः                             1.2.30

अनुवृत्ति - अच्

A vowel uttered in low tone is said to be   अनुदात्त 

8 समाहारः स्वरितः                         1.2.31

अनुवृत्ति - अच्

A vowel uttered in a combination of  उदात्त and अनुदात्त is said to be स्वरित.

The application of three accents to each of the three lengths of the vowel gives rise to nine varieties for each vowel.

9 मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः                  1.1.8

अनुवृत्ति - 

That which is pronounced with the mouth and nose together is called अनुनासिक. Thus each vowel can be further divided into two types, depending on whether they are nasal or non-nasal.

Thus of the vowels अ, इ, उ, ऋ there are 18 types each.

Of the vowel लृ, there are 12 types since there is no दीर्घ लृ

Of the vowels ए, ओ, ऎ, ऑ, there are 12 types each as they do not have a ह्रस्व counterpart.

पाठ 1 - प्रत्याहाराः

 The शिवसूत्र are meant for forming प्रत्याहार. The last character of each sutra is an “इत्”.

1 हलन्त्यम्                           1.3.3

अनुवृत्ति -  उपदेशे, इत्

The last consonant of a उपदेश is called an “इत्”. “इत्” is a marker used to mark the end of a list of letters.

उपदेश stands for the original teaching of the आचार्य . For it has been said,

धातु सूत्र गण उणादि वाक्य लिङ्गानुशासनम् ।

आगम प्रत्यय आदेशाः उपदेशः प्रकीर्तितः ॥

A word which is not seen in a sutra, but which is necessary to complete its sense, is supplied from some other sutra. This is called अनुवृत्ति. The reason for this is the अष्टाध्यायी avoids repeating any word(s) when they can be supplied from a preceding sutra.

When the original order of the अष्टाध्यायी is abandoned as in the case of the लघुसिद्धांतकौमुदी, the learner must refer to the original text and infer the अनुवृत्ति which the आचार्य left him to gather from the context.  For example, the words उपदेशे, इत् which are required to be supplied as अनुवृत्ति for a correct reading of this sutra, are inherited from #36.

In these notes, an attempt will be made to highlight the अनुवृत्ति pertaining to each sutra.

2 अदर्शनं लोप:                       1.1.60

अनुवृत्ति -  इति

When a letter previously seen vanishes, it is called “लोप”. लोप can be considered as a substitution of a blank.

3 तस्य लोप:                         1.3.9

तस्य => इत् सँज्ञकस्य

In place of an “इत्”, let there be a blank.

4 आदिरन्त्येन सहेता                       1.1.71

अनुवृत्ति -  स्वं रूपं

Let the initial letter of a शिवसूत्र , with an “इत्” letter at the end signify a list containing the first letter and of all the intervening letters. Thus अण् shall stand for  अ, इ, उ. Likewise, we can have अच्, हल्  etc. . We are now ready to look at प्रत्याहार.

शिवसूत्र	प्रत्याहार
अ इ उण्	अण्
ऋ लृक्	अक्, इक्, उक्
ए ओंङ्	एङ्
ऐ औच्	अच्, इच्, एच्, ऎच्
ह य व रट्	अट्
लण्	अण्,इण्, उण्, यण्
ञ म ङ ण नम्	अम्, यम्, ङम्, ञम्
झ भञ्	यञ्
घ ढ धष्	झष्, भष्
ज ब ग ड दश्	अश्, हश्, वश्, झश्, जश्, बश्
ख फ छ ठ थ च ट तव्	छव्
कपय्	यय्, मय्, झय्, खय्, चय्
श ष सर्	यर्, झर्, खर्, चर्, शर्
हल्	अल्, हल्, वल्, रल्, झल्, शल्

Thus ,

अक् stands for  अ, इ, उ, ऋ, लृ

अच् stands for  अ, इ, उ, ऋ, लृ, ए, ओ, ऎ, ऑ

यण् stands for  य, व, र, ल,

जश्  stands for  ज, ब, ग, ड, द

and so on.

अक्षरसमाम्नाय:

अथ सँज्ञाप्रकरणम्

नत्वा सरस्वतीं देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम्

पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धांतकौमुदीम्

 

 अक्षरसमाम्नाय:, शिवसूत्राणि

अ इ उण्

ऋ लृक्

ए ओंङ्

ऐ औच्

ह य व रट्

लण्

ञ म ङ ण नम्

झ भञ्

घ ढ धष्

ज ब ग ड दश्

ख फ छ ठ थ च ट तव्

कपय्

श ष सर्

हल्

इति माहेश्वराणि सूत्राणि अणादिसंज्ञार्थानि। एषामन्त्या इत:। हकारादिषु अकार: उच्चारणार्थ:। लण्मध्ये तु इत्संज्ञक

महेश्वर: प्रसादलब्धानीत्यर्थ:। तथा चोक्तम् -

नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम्

उद्धर्तुकाम: सनकादिसिद्धान्   एतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम्