पाठ 30 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

280 द्वितीयाटौस्स्वेनः                                                           2.4.34

अनुवृत्तिः  एतदः, इदमोऽन्वादेशे अनुदात्तः

अर्थः  द्वितीया टा ओस् इत्येतासु विभक्तिषु परतोऽन्वादेशे वर्त्तमानयोः इदमेतद्शब्दयोरनुदात्त ‘एन’ आदेशो भवति।

 

उदाहरणः  एनम्।एनेन। एनान्। एनयोः।अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति। राजा।

टिप्पणि: आदेशः कथनम्। अन्वादेशोऽनुकथनम्।

281  न ङिसम्बुद्ध्योः                                                             8.2.8

अनुवृत्तिः  नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य, पदस्य

अर्थः  प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य ङौ सम्बुद्धौ च परतो लोपो न भवति।

 

उदाहरण:  हे राजन्। राजानौ। राजानः। राज्ञः।

 

ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः

अर्थः  उत्तरपदे परतो यो ङि तस्मिन् परे ‘न ङिसम्बुद्ध्योः’  इति निषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः।

एवं च चर्मतिल इत्यत्र उत्तरपदे परत ‘न ङि ..’ इति प्रतिषेधाभावाद् नकारस्य लोपो निर्बाध इति भावः।

उदाहरण:  ब्रह्मणि निष्ठा अस्य ब्रह्मनिष्ठः। चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः।

 

282 नलोपः सुप्-स्वर-संज्ञा-तुग्विधिषु कृति                          8.2.2

अनुवृत्तिः  असिद्धः

अर्थः सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति नलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति।

 

उदाहरण: राजभ्याम्। राजभिः । राजभ्यः। राजन्। राज्ञि। राजसु। राजाश्वः। यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः। ब्रह्मणः। ब्रह्मणा।

 

283 न संयोगाद्वमन्तात्                                                          6.4.137

अनुवृत्तिः  अल्लोपोऽनः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः वकारान्तात् मकारान्तात् संयोगादुत्तरस्य अनोऽकारस्य लोपो न भवति।

 

उदाहरण: यज्वनः। यज्वना। यज्वभ्याम्।

टिप्पणि: वश्च मश्च वमौ, वमौ अन्ते यस्य स वमन्तः।

         

 

284 इन्-हन्-पूषार्यम्णां शौ                                                     6.4.12

अनुवृत्तिः  उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः इन्, हन्, पूषन्, अर्यमन् इत्येवमन्तानामङ्गानामुपधाया शौ परतो दीर्घो भवति, नान्यत्र।

 

उदाहरण: ।

 

285 सौ च                                                                                 6.4.13

अनुवृत्तिः   इन्-हन्-पूषार्यम्णां, असम्बुद्धौ, उप्धायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  सावसम्बुद्धौ परतः इन्हन्पूषार्यम्णामुपधाया दीर्घो भवति।

 

उदाहरणः  वृत्रहा। हे वृत्रहन्! ।

 

 

 

286 एकाजुत्तरपदे णः                                                              8.4.12

अनुवृत्तिः  प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु, पूर्वपदात्, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, संहितायाम्

अर्थः  एकाजुत्तरपदे समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च यो नकारस्तस्य णकारादेशो भवति ।

 

उदाहरणः  वृत्रहणौ। वृत्रहणः।

 

 

287 हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु                                                             7.3.54

अनुवृत्तिः  कु, अङ्गस्य

अर्थः  हन्तेर्हकारस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे च।

 

उदाहरणः  वृत्रहन् शस् -> वृत्रह् न् अस् -> वृत्रघ्नः।

 

288 मघवा बहुलम्                                                                  6.4.128

अनुवृत्तिः  तृ, अङ्गस्य

अर्थः  मघवन् इत्येतस्याङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरणः  मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः। मघवन्तम्। मघवन्तौ। मघवतः। मघवता।

टिप्पणिः इह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति, बहुलग्रहणात्।

क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।

शिष्टप्रयोगाननुसृत्य लोके विज्ञेयमेतद्बहुलग्रहे तु॥

 

 

289 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः                                       7.1.70

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  धातुवर्जितानामुगितामङ्गानामञ्चतेश्च नुमागमो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

 

उदाहरणः  हे मघवन्!। मघवद्भ्याम्।

 

290 श्व-युव-मघोनामतद्धिते                                                    6.4.133

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  श्वन्, युवन्, मघवन् इत्येतेषां भसंज्ञकानामङ्गानामतद्धिते प्रत्यये परत: सम्प्रसारणं भवति।

उदाहरणः  मघवन् शस् -> मघोनः।

 

 

 

291 न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्                                                       6.1.37

अनुवृत्तिः  

अर्थः  सम्प्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः सम्प्रसारणं न भवति।

उदाहरणः  यूनः। यूना। अर्वा। हे अर्वन्!।

 

 

 

292 अर्वणस्त्रसावनञः                                                             6.4.127

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः  अर्वन् इत्येतस्याङ्गस्य तृ इत्ययमादेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवति, स च नञ उत्तरो न भवति।

उदाहरणः  अर्वन्तौ।अर्वन्तः। अर्वद्भ्याम्।

 

 

293 पथिमथ्यृभुक्षामात्                                                          7.1.85

अनुवृत्तिः  सौ, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परत आकारादेशो भवति।

उदाहरणः  पथिन् सु -> पथि आ स्

टिप्पणि: सुलोपो न।

 

 

294 इतोऽत्  सर्वनामस्थाने                                                         7.1.86

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामिकारस्य स्थाने अकारादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः

उदाहरणः  पथ आ स्।

 

 

295 थो न्थः                                                                                  7.1.87

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, पथिमथोः, अङ्गस्य

अर्थः  पथिमथोस्थकारस्य स्थाने ‘न्थ’ इत्ययमादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

उदाहरणः  पन्थ आ स् -> पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः।

 

 

 

296 भस्य टेर्लोपः                                                                    7.1.88

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथ्यादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति।

उदाहरणः  पथिन् शस् -> पथः। पथा। पथे।

 

 

 

 

 

पाठ 29 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

262 वसु-स्रंसुध्वंस्वनडुहां दः                                                 8.2.72

अनुवृत्तिः  पदस्य, सः

अर्थः  सकारान्तस्य वस्वन्तस्य पदस्य, स्रंसु ध्वंसु अनडुह् इत्येतेषां च दकारादेशो भवति।

 

उदाहरणः  अनडुह् भ्याम् -> अनडुद्भ्याम्। अनडुत्सु।

 

263 सहेः साडः सः                                                                   8.3.56

अनुवृत्तिः  अपदान्तस्य मूर्धन्यः, संहितायाम्

अर्थः  सहेर्धातोर्यत् साड्रूपं तस्य सकारस्य मूर्धन्य आदेशो भवति।

 

उदाहरण:  तुरासाह् -> तुराषाड्। तुराषाट्। तुरासाहौ। तुरासाहः।

 

264 दिव औत्                                                                               7.1.84

अनुवृत्तिः  सौ, अङ्गस्य

अर्थः दिव इत्येतस्य अङ्गस्य सौ परत औत् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: सुदिव् सु -> सुदि औ सु -> सुद्यौः। सुदिवौ

 

265 दिव उत्                                                                            6.1.131

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः दिवः पदस्य उकारादेशो भवति।

 

उदाहरण: सुदिव् भ्याम्  -> सुद्युभ्याम्

          

 

266 षट्चतुर्भ्यश्च                                                                     7.1.55

अनुवृत्तिः  नुट्, आमि, अङ्गस्य

अर्थः षट्संज्ञकेभ्यश्चतुःशब्दाच्चोत्तरस्यामो नुडागमो भवति।

 

उदाहरण: षण्णाम्।

 

267 रषाभ्यां नो णः समानपदे                                                8.4.1

अनुवृत्तिः   संहितायाम्

अर्थः  रेफषकाराभ्यामुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति एकस्मिन् पदे, एकस्मिन्नेव पदे चेत् निमित्तनिमित्तिनौ भवतः।

 

उदाहरणः  चतुर्ण्णाम्। चतुर्णाम्।

टिप्पणिः  षग्रहणं उत्तरार्थम् । समानपद <-> एकपद ।

 

 

268 रोः सुपि                                                                            8.3.16

अनुवृत्तिः  विसर्जनीयः, रः, संहितायाम्

अर्थः  ”रु” इत्येतस्य रेफस्य सुपि परतो विसर्जनीयादेशो भवति।

 

उदाहरणः  पयःसु। चतुर्षु। षस्य द्वित्वे प्राप्ते।

टिप्पणिः सुपि इति सप्तमीबहुवचनं गृह्यते। रोरेव सुपि विसर्जनीयादेशः, नान्यस्य।

 

269 शरोऽचि                                                                            8.4.49

अनुवृत्तिः  न, द्वे, संहितायाम्

अर्थः  अचि परतः शरो न द्वे भवतः।

 

उदाहरणः  चतुर्षु।

 

270 मो नो धातोः                                                                    8.2.64

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  मकारान्तस्य धातोः पदस्य नकारादेशो भवति।

 

उदाहरणः  प्रशाम् स् -> प्रशाम् -> प्रशान् ।

टिप्पणिः नलोपो न - नत्वस्य असिद्धत्वात्।

 

271 किमः कः                                                                         7.2.103

अनुवृत्तिः  विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  किम् इत्येतस्य स्थाने क इत्ययमादेशो भवति विभक्तौ परतः।

 

उदाहरणः  कः। कौ। के। शेषं सर्ववत्।

 

272 इदमो मः                                                                          7.2.108

अनुवृत्तिः  सौ, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  इदमः सौ विभक्तौ परतः मकारोऽन्तादेशो भवति

उदाहरणः  इदम् -> इदम्

टिप्पणिः  इदमो मकारस्य मकारवचनं त्यदाद्यत्वबाधनार्थम् ।

 

 

273 इदोऽय्  पुंसि                                                                         7.2.111

अनुवृत्तिः  सौ, इदमः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  इदम इद्रूपस्य पुंसि सौ विभक्तौ परतोऽय् इत्ययमादेशो भवति।

उदाहरणः  इदम् -> इदम् स् -> अयम् स् -> अयम् ।

 

 

 

274 अतो गुणे                                                                          6.1.97

अनुवृत्तिः  पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः  अपदान्तादकारात् गुणे परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

उदाहरणः  इदम् औ -> इद अ औ -> इद औ

 

 

275 दश्च                                                                                   7.2.109

अनुवृत्तिः  इदमो मः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  इदमो दकारस्य स्थाने मकारादेशो भवति विभक्तौ परतः।

उदाहरणः  इद औ -> इम औ -> इमौ। इमे।

 

276 अनाप्यकः                                                                      7.2.112

अनुवृत्तिः इदः, इदमः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः इदमः अककारस्य इद्रूपस्य अन इत्ययमादेशो भवति, आपि विभक्तौ परतः

उदाहरणः  इदम् + आ -> इद + आ (#193) 

                   -> अन + आ (#276)

                   -> अन + इन (#140)

                   -> अनेन

 

टिप्पणिः  ‘आपि’ इति प्रत्याहारः तृतीयैकवचनात्प्रभृति सुपः पकारेण।

आप् -> {टा <-> सुप्}

 

 

277 हलि लोपः                                                                       7.2.113

अनुवृत्तिः अकः, इदः, इदमः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः इदमः अककारस्य इद्रूपस्य लोपो वभवति, हलादौ विभक्तौ परतः

उदाहरणः  इदम् + भ्याम् -> इद + अ + भ्याम्  (#193)

                     -> इद + भ्याम् (#274)

                     -> अ + भ्याम् (#277)

                    

टिप्पणिः  नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे => अभ्यासविकारं वर्जयित्वा

अनर्थकेऽलोऽन्त्यविधिर्न भवतीत्यर्थः। अत्र ‘इद्’ इति समुदायैकदेशत्वादनर्थकः, समुदायो ह्यर्थवान्

तस्यैकदेशोऽनर्थकः इति न्यायः।

 

278 आद्यन्तवदेकस्मिन्                                                         1.1.21

अनुवृत्तिः

अर्थः आदौ इव अन्त इव एकस्मिन्नपि कार्य भवति। सुपि चेति अकारान्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति।

उदाहरणः   आभ्याम् (#278, #141)

 

 

279 नेदमदसोरकोः                                                     7.1.11

अनुवृत्तिः भिस ऐस्, अङ्गस्य

अर्थः इदम् अदस् इत्येतयोः अककारयोः भिस ऐस् न भवति।

उदाहरणः  एभिः (बहुवचने झल्येत् इति एत्वं) । अस्मै। एभ्यः। अस्मात्। अस्य। अनयोः (‘ओसि च’ इत्येत्वेऽयादेशः)। एषाम्। अस्मिन्। एषु।

पाठ 28 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

251 हो ढः                                                                               8.2.31

अनुवृत्तिः  झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः हकारस्य ढकारादेशो भवति, झलि परतः पदांन्ते च।

In place of ह, let there be ढ when झल्  follows,  or at the end of a पद.

उदाहरणः  लिह् सु -> लिह् -> लिढ् -> लिड् -> लिट। लिहौ। लिहः। लिड्भ्याम्। लिट्त्सु। लिट्सु।

 

252 दादेर्धातोर्घः                                                                           8.2.32

अनुवृत्तिः  हः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  दकारादेः धातोर्हकारस्य स्थाने घकारादेशो भवति, झलि परतः पदान्ते च।

When झल् follows, or at the end of a पद, घ is the substitute of the ह of that धातु, in an उपदेश, which begins with a द.

उदाहरण: दुह् सु -> दुघ् सु

 

253  एकाचो बशो भष्   झषन्तस्य स्ध्वोः                                          8.2.37

अनुवृत्तिः  धातोः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः धातोरवयवो य एकाच् झषन्तस्तदवयवस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति, झलि सकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च।

भष् is the substitute of बश् which is part of that धातु has but one vowel and ends in जश्, when स् or ध्व् follows, or at the end of a पद.

उदाहरण: दुघ् सु -> धुघ् सु -> धुक् -> धुग्। दुहौ। दुहः। धुग्भ्याम् । धुक्षु।

 

254 वा द्रुह-मुह-ष्णुह-ष्णिहाम्                                   8.2.33

अनुवृत्तिः  धातोर्घः, हः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः द्रुह, मुह, ष्णुह, ष्णिह इत्येतेषां धातूनां हकारस्य स्थाने विकल्पेन घकारादेशो भवति, झलि परतः पदान्ते च।

When झल् follows or at the end of a पद, घ will optionally be the substitute of the ह in the: (verbs) धातु द्रुह्, मुह्, ष्णुह् and ष्णिह.

उदाहरण: द्रुह् -> ध्रुक् -> ध्रुग्

           -> ध्रुट् -> ध्रुड्

 

255 धात्वादेः षः सः                                                                     6.1.64

अनुवृत्तिः  उपदेशे

अर्थः धात्वादेः षकारस्य स्थाने उपदेशावस्थायां सकारादेशो भवति।

स् will be the substitute of the ष् occurring initially in a धातु.

उदाहरण: ष्णुह् -> स्नुक

 

टिप्पणिः ‘निमित्तापाये नैमित्तकस्याप्यपायः’ इति णस्य नत्वम्।

 

256 इग्यणः सम्प्रसारणम्                                                                 1.1.45

अनुवृत्तिः  

अर्थः  यणः स्थाने य इक् तस्य सम्प्रसारणसंज्ञा भवति।

इग्यो यणः स्थाने भूतो भावी वा तस्य सम्प्रसारणमित्येषा संज्ञा भवति।

Let the इक्, coming in the place of यण्, be called सम्प्रसारण.

उदाहरणः  

 

257 वाह ऊठ्                                                                            6.4.132

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  वाह् इत्येवमन्तस्याङ्गस्य भस्य ऊठ् इत्येतत् सम्प्रसारणं भवति।

A form termed सम्प्रसारण, namely ऊठ्, comes in place of the final वाह् of an अङ्ग termed भ.

उदाहरणः  वाह् -> ऊ + आह्

 

258 सम्प्रसारणाच्च                                                                6.1.106

अनुवृत्तिः  पूर्वः, एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः  सम्प्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

A single replacement similar to the preceding vowel comes in place of both, the preceding सम्प्रसारण vowel and the vowel which follows, when संहिता finds scope.

उदाहरणः  विश्ववाह् अस् -> विश्व ऊ आह् अस् -> विश्वौ आह् अस् -> विश्वौह् अस् -> विश्वौहः

 

259 चतुरनडुहोरामुदात्तः                                                         7.1.98

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः  चतुर् अनडुह् इत्येतयोः सर्वनामस्थाने परत आम् आगमो भवति, स चोदात्तः।

The आगम आम् marked with उदात्त, is introduced to an अङ्ग, namely चतुर् and अनडुह्, when a विभक्ति termed सर्वनामस्थान follows.

उदाहरणः  चतुर् + जस् -> चतु आम् र् + जस् -> चत्वारः

 

260 सावनडुहः                                                                        7.1.82

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  सौ परतोऽनडुहोऽङ्गस्य नुमागमो भवति।

The आगम नुम् is introduced to an अङ्ग, namely अनडुह्, when the प्रत्यय सु follows.

उदाहरणः  अनडुह् स् -> अनड्वाह् स् -> अनड्वान ह् स् -> अनड्वान्

 

261 अम्  सम्बुद्धौ                                                                    7.1.99

अनुवृत्तिः  चतुरनडुहोः, अङ्गस्य

अर्थः  सम्बुद्धौ परतश्चतुरनडुहोरमागमो भवति।

The आगम अम् is introduced to an अङ्ग, namely चतुर् and अनडुह्, when a विभक्ति termed सम्बुद्धि follows.

उदाहरणः  हे अनड्वन् । अनड्वाहौ। अनड्वाहः।