पाठ 12 – हल् सन्धि 4

 90 समः सुटि                                                     8.3.5

अनुवृत्तिः रु, पदस्य, संहितायाम्

In the place of सम्, let there be रु when the आगम सुट् follows.

सम इति षष्ठ्यन्तम्, स्थाने षष्ठी, रु इत्युकार इत्, अलोऽन्त्यस्य (#21)

So we have this position:     सम् स्कर्ता -> सर् स्कर्ता

91 अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा                                  8.3.2

अनुवृत्तिः रु, संहितायाम्

Here in this अधिकार where रु is the subject of discussion (8.3.12 पर्यन्तम्), the अनुनासिक form shall optionally substitute what precedes रु

So we come to this position:     सर् स्कर्ता -> सँर् स्कर्ता

92 अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः                                      8.3.4

अनुवृत्तिः पूर्वस्य,रु, संहितायाम्

After what precedes रु, if we do not exercise the option to substitute the अनुनासिक, अनुस्वार shall be the आगम.

This is the position: संर् स्कर्ता

93 खरवसानयोर्विसर्जनीयः                                  8.3.15

अनुवृत्तिः रः, पदस्य, संहितायाम्

In place of a पदान्त र, there is विसर्ग when खर् follows or when there is a अवसान.

(cf.#124 विरामोऽवसानम्)

We get this position: सँः स्कर्ता, संः स्कर्ता

सम्पुङ्कानां सो वक्तव्यः    It should be stated instead of the words सम्, and also for the words पुम् and कान्, the substitution of स् for विसर्ग is obligatory.

Thus we get सँस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता

94 पुम: खय्यम्परे                                                     8.3.6

अनुवृत्तिः रु, पदस्य, संहितायाम्

When खय् followed by अम् follows the पद पुम्, रु is the substitute for पुम्.

Examples: Thus we may have पुँस्कोकिलः, पुंस्कोकिलः. How?

          पुँस्पुत्रः, पुंस्पुत्रः, पुंश्चरित्रम्, पुंस्तिलकम्, पुंष्टीका, पुंश्चली

95 नश्छव्यप्रशान्                                                      8.3.7

अनुवृत्तिः अम्परे,रु, पदस्य, संहितायाम्

When छव् followed by अम् follows a पदान्त न्, other than the न् in the word प्रशान्, रु is the substitute for न्.

Examples: चक्रिन् +त्रायस्व

96 विसर्जनीयस्य सः                                            8.3.34

अनुवृत्तिः खरि

Instead of विसर्ग, when खर् follows, let there be स्.

We get the final position चक्रिँस्त्रायस्व, चक्रिंस्त्रायस्व. How?

Why अप्रशान्? प्रशान्तनोति. Why पदान्त न्? हन्ति

97 नृर्‍न् पे                                                             8.3.10

अनुवृत्तिः नः, रु, पदस्य, संहितायाम्

Instead of न् in the word नृर्‍न्, there is optionally रु when प् follows.

98 कुप्वोः ःक ःपौ च                                         8.3.37

अनुवृत्तिः विसर्जनीय:, विसर्जनीयस्य, संहितायाम्

When a वर्ण belonging to कवर्ग or पवर्ग follows, there are instead of विसर्ग, optionally जिह्वामूलीय and उपध्मानीय.

Thus we have नृँर्‍पाहि, नृंर्‍पाहि, नृँःपाहि, नृंःपाहि, नृर्‍न्पाहि

99 तस्य परमाम्रेडितम्                                          8.1.2

Of that which is twice uttered, let the subsequent be called आम्रेडित.

100 कानाम्रेडिते                                                    8.3.12

अनुवृत्तिः नः, रु, पदस्य, संहितायाम्

Instead of न् of the पद कान्, let there be रु, when आम्रेडित follows.

काँस्कान् , कांस्कान्

101 छे च                                                         6.1.73

अनुवृत्तिः संहितायाम्, ह्रस्वस्य तुक्

When छ् follows, तुक् is the आगम for ह्रस्व (short) vowel.

Examples: शिवच्छाया How?

102 पदान्ताद्वा                                                      6.1.76

अनुवृत्तिः दीर्घात्, छे, संहितायाम्, तुक

When छ् follows a पदान्त दीर्घ (long) vowel, तुक् आगम is optional.

Examples: लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया

पाठ 11 – हल् सन्धि 3

81 मो राजि समः क्वौ                                                8.3.25

अनुवृत्तिः मः, पदस्य, संहितायाम्

In the place of the मकार of सम्, let there be मकार itself, when the word राज् follows (ending in क्विप् प्रत्यय)

Note that this rule merely enjoins that अनुस्वार is blocked.

Examples: सम्राट्

                                                                                                                                

82 हे मपरे वा                                                        8.3.26

अनुवृत्तिः मः,मः, पदस्य, संहितायाम्

When हकार is followed by a मकार, the substitute for a preceding मकार is optionally मकार itself.

Examples: किम् ह्मलयति, किंह्मलयति

यवलपरे यवला वा    When हकार is followed by य, व, or ल, the substitute for a preceding मकार is optionally य, व, or ल

Examples:  किँय् ह्यः, किं ह्यः, किँव् ह्वलयति, किं ह्वलयति, किँल् ह्लादयति, किं ह्लादयति

83 नपरे नः                                                            8.3.27

अनुवृत्तिः हे, वा, मः, पदस्य, संहितायाम्

When हकार is followed by a नकार, the substitute for a preceding मकार is optionally नकार.  

Examples:  किन् ह्नुते, किं ह्नुते

84 डः सि धुट्                                                         8.3.29

अनुवृत्तिः वा, पदस्य, संहितायाम्

धुट् आगम is optionally appended in the case of  सकार following डकार.

Observe that in this rule both पञ्चमी and सप्तमी have been used together. In such cases, the following परिभाषा needs to be applied.

उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्

Following this, the सप्तमी needs to be understood in the sense of षष्ठी.

However this raises the question as to where the आगम is to be placed?

This is answered by the next rule.

85     आद्यन्तौ टकितौ                                          1.1.46

अनुवृत्तिः

आगम which have  ट् or क् as इत्, are to form the initial and final parts respectively of that for which they are enjoined.

Thus the आगम ध् will be prefixed to स्. How are the vowel and ट् of धुट् deleted? Consider #1 (हलन्त्यम्), #3 (तस्य लोपः), #28 (उपदेशेऽजनुनासिक इत्)

Examples: Thus we may have षट्त्सन्तः, षट्सन्तः. How?

86   ङ्णोः कुक् टुक्         शरि                                         8.3.28

अनुवृत्तिः वा, पदस्य, संहितायाम्

Of ङ and ण respectively, when शर् follows, there are optionally the आगम कुक् and टुक्.

कित् shows that the आगम follows the letter.

Examples: प्राङ् षष्ठः, प्राङ्क्षष्ठः, सुगण् षष्ठः, सुगण्ट् षष्ठः

चयः द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्    It should be stated thatचय् changes to द्वितीया (i.e., ख, छ, ठ, थ, फ) when शर् follows, in the opinion of पौष्करसादि. 

Examples: प्राङ्खषष्ठः, सुगण्ठ् षष्ठः

87 नश्च                                                                 8.3.30

अनुवृत्तिः सि, धुट्, वा, पदस्य, संहितायाम्

धुट् आगम is optionally appended in the case of  सकार after what ends in नकार.  

Examples: सन्त्सः, सन्सः

88 शि तुक्                                                             8.3.31

अनुवृत्तिः नः, वा, पदस्य, संहितायाम्

In place of a पदान्त न् (word final न्), let there be an optional धुट् आगम when शकार follows.

Examples:  सञ्छम्भुः, सञ्च्छम्भुः, सञ्चशम्भुः, सञ्शम्भुः   (How?)

89  ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम्             8.3.32

अनुवृत्तिः पदस्य, संहितायाम्

When a अच् comes after a पदान्त ङम् (word final ङम्) which is preceded by ह्रस्व अच्  (a short vowel), the आगम ङमुट् shall invariably be applied.

ङम् stands for ङ्, ण् , न् , so ङमुट् stands for ङुट्, णुट् and नुट्

The application of आगम goes यथासंख्यम्

Examples: प्रत्यङ्ङात्मा, सुगण्णीशः, सन्नच्युतः

‘नित्यम्’ in this rule as in नित्यप्रहसितः, नित्यप्रज्ज्वलितः etc is indicative of usage.

Thus this rule is seen to be not operative on certain occasions.

For example, consider the words अणुदित्, तिङन्तं, सनादि in the text of the rules:   #11 अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः (1.1.69), #14 सुप्तिङन्तं पदम् (1.4.14), #468 सनाद्यन्ता धातवः(3.1.32).

पाठ 10 – हल् सन्धि 2

69 तोर्लि                                                          8.4.60

अनुवृत्तिः परसवर्णः

In the place of तवर्ग, when the letter ल follows, let a सवर्ण of the latter be substituted.

Note that तोः is स्थानेयोगा षष्ठी and लि is सप्तमी. लि is therefore to be understood in accordance with #16 (तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य)

Examples: तल्लयः.

                    विद्वाँल्लिखति – नकारस्यानुनासिको लकारः (the नकार is replaced by अनुनासिक ल).

                    विपल्लीन:, कुशाँल्लाति etc

70 उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य                                 8.4.61

अनुवृत्तिः सवर्णः

After उद्, in the place of the words स्था and स्थम्भ, let a सवर्ण of the former be substituted.

स्थास्तम्भोः is स्थानेयोगा षष्ठी while उदः is पञ्चमी. उदः is therefore to be understood in accordance with #71 (तस्मादित्युत्तरस्य). 

Examples:

71 तस्मादित्युत्तरस्य                                                     1.1.67

अनुवृत्तिः निर्दिष्टे

When a term is exhibited in the पञ्चमी the operation directed is understood to affect the term that immediately follows the term in पञ्चमी.

The operation here is enjoined using the पञ्चमी and hence the आदेश will be the substitute for the उत्तर (i.e., the वर्ण which comes after it immediately without any intervention).  But it’s not quite clear as to what exactly is to be considered उत्तर stated above. 

This is clarified by the following rule.

72 आदेः परस्य                                                     1.1.54

अनुवृत्तिः अलः, षष्ठी

Let the substitute take the place of only the first letter of that which is mentioned in षष्ठी.

When an operation is to be performed over the पर (or उत्तर, as opposed to पूर्व), it is to be done over the आदि thereof.

Thus, the सकार is replaced by थकार. How?

In the example उद्+स्थानम् (#70), the स् is to be replaced by a सवर्ण of द्. We use #17 (स्थानेऽन्तरतमः) to pick this substitute. The substitute has to be a दन्त्य but should be similar to स् in effort (प्रयत्न). Refering to the table in #10( तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्) , we find that स् is विवार and महाप्राण. Thus a दन्त्य वर्ण closest to स् would be थ्. Thus we have उद्+थ्थानम्.

This kicks off another rule.

73     झरो झरि सवर्णे                                           8.4.65

अनुवृत्तिः हलः लोपः, अन्यतरस्याम्, संहितायाम्

A झर्, when preceded by a हल् and followed by a सवर्ण झर्, is optionally deleted.

Thus we may have उद्+थानम् or उद+थ्थानम्. The following rule applies however to either form.

74   खरि च                                                               8.4.55

अनुवृत्तिः चर्, झलाम्, संहितायाम्

Let there be चर् in place of झल् when खर् follows.

Thus we have त् in place of द् because थ् follows. Hence उत्थानम्(or उत्थ्थानम्),उत्थम्भनम्, उत्थापयति.

75   झयो होऽन्यतरस्याम्                                              8.4.62

अनुवृत्तिः पूर्वस्य, सवर्णः, संहितायाम्

After झय्, in the place of the letter ह, let a सवर्ण of the former be optionally substituted.

The वर्गचतुर्थ (the fourth letter of each class) will be found the suitable substitute for ह. This is because ह is नाद, घोष, संवार, महाप्राण. Please refer to the table titled बाह्यप्रयत्नविवेकः in #10 (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्)

Examples: वाग्घरिः, वाग्हरिः, तद्धानम्, तद्हानम्, ककुब्भासः

76 शश्छोऽटि                                                            8.4.63

अनुवृत्तिः झयोऽन्यतरस्याम्, संहितायाम्

In place of श preceded by झय्, let there be optionally छ when अट् follows.

Examples:  तच्छिवः, तच्शिवः

छत्वममीति वाच्यम्    It should be stated that #76 applies not merely when अट् follows but when अम् follows.  The learner should note that this is a more comprehensive pre-condition for applying this rule.

Examples:  तच्छ्लोकेन

Does the example above justify the extension sought for in the वार्त्तिक?  What about तच्छ्मश्रुणा?

77 मोऽनुस्वारः                                                      8.3.23

अनुवृत्तिः हलि, पदस्य, संहितायाम्

In place of a पदान्त म् (word final म्), let there be a अनुस्वार when a consonant follows.

म: पदस्य should be understood as मान्तस्य.

Examples:  हरिं वन्दे

78 नश्चापदान्तस्य झलि                                       8.3.24

अनुवृत्तिः मोऽनुस्वारः, संहितायाम्

In place of a अपदान्त न or म (न or म not word-final), let there be अनुस्वार when झल् follows.

Examples:  यशांसि, आक्रंस्यते.

Why only ‘when झल् follows’?  Consider मन्यसे.

79 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः                             8.4.58

अनुवृत्तिः

In the place of अनुस्वार when यय् follows, let a सवर्ण of the latter be substituted.

Examples:  शान्तः, अङ्कितः, कुण्ठितः, ग्रंथः, दान्तः

Note: Per उपेन्द्रविवृति, this rule expects the अनुस्वार to be अपदान्त (non word final) although there’s no clear अनुवृत्ति or other evidence for it.

80 वा पदान्तस्य                                                  8.4.59

अनुवृत्तिः अनुस्वारस्य ययि

In the place of a पदान्तअनुस्वार when यय् follows, the substitution taught in #79 is optional.

Examples:  त्वङ्करोषि, त्वं करोषि, मृत्युञ्जयः, मृत्युंजयः

Between #79 and #80, one may draw the conclusion that the substitution taught in #79 is नित्यं in the case of an अपदान्त अनुस्वार whereas it is वैकल्पिक when the अनुस्वार is पदान्त.

पाठ 9 – हल् सन्धि 1

  

62 स्तोः श्चुना श्चुः                                                    8.4.40

अनुवृत्तिः संहितायाम्

In the place of स् and तु, when they come in contact with श् and चु, let there be श् and चु.

Examples: रामश्शेते, रामश्चिनोति, सच्चित्, शार्ङ्गिञ्जयः, अग्निचिच्छेते,

 How are the substitutes picked?

Observe thatश्चुना is in तृतीया

63  शात्                                                                8.4.44

अनुवृत्तिः तोः, न, संहितायाम्

(When तु) comes after श, the said substitution does not take place.

Examples: विश्नः, प्रश्नः

What if the substitution did take place?

64  ष्टुना ष्टुः                                                       8.4.41

अनुवृत्तिः स्तोः,संहितायाम्

In the place of स् and तु, when they come in contact with ष् and टु, let there be ष् and टु.  

Examples: रामष्षष्ठः, रामष्टीकते, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्ढौकसे

Is this rule analogous in all respects to 62?

65  न पदान्ताट्टोरनाम्                                        8.4.42

अनुवृत्तिः ष्टुः,स्तोः,संहितायाम्

After a पदान्त टु (word final टु), the change from स्तु  to ष्टु will not take place, except in the case of the affix नाम्.

Examples: षट् सन्तः, षट् ते

Why at the end of a पद? ईट्ते

Is there an example of a word final ष् ?

Why after टु? सर्पिष्टमम्

अनाम्-नवति-नगरीणामिति वाच्यम्

Examples: षण्णाम्, षण्णवतिः, षण्णगर्यः

One more example of उत्सर्ग अपवाद परिभाषा (Where?)

66  तोः षि                                                       8.4.43

अनुवृत्तिः न,ष्टुः, संहितायाम्

When तु is followed by ष, the change (from स्तु to ष्टु) will not take place.

Examples: सन्षष्ठः

67  झलाम्  जशोऽन्ते                                            8.2.39

अनुवृत्तिः पदस्य

Let a पदान्त झल् (word final झल्) be substituted by जश् .

Examples: वागीशः

68  यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा                                             8.4.45

अनुवृत्तिः संहितायाम् , पदान्तात्

Let a पदान्त यर् (word final यर्) when followed by an अनुनासिक be substituted optionally by a corresponding अनुनासिक.

Examples: एत्न्मुरारिः, एत्तद्मुरारिः

 प्रत्यये भाषायाम् नित्यम्

Examples: तन्मात्रम्, चिन्मयम्