पाठ 32 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

307 व्रश्च भ्रस्ज सृज मृज यज राज भ्राज च्छशां षः       8.2.36

अनुवृत्तिः  धातोः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्यात् झलि पदान्ते च।

 

उदाहरणः  राज् सु -> राज् -> राष् -> राड् -> राट्

  

308 विश्वस्य वसुराटोः                                   6.3.128

अनुवृत्तिः  पूर्वस्य दीर्घोऽणः, उत्तरपदे, संहितायाम्

अर्थः  विश्व इत्येतस्य वसु राट् इत्येतयोरुत्तरपदयोः दीर्घो भवति।

 

उदाहरण:  विश्वाराट्। विश्वावसुः।

         विश्वराज् सु  (क्विबन्त) -> विश्वराज्  (6.1.6

• è विश्वाराज् (6.3.12
• è विश्वाराष् (8.2.36)
• è विश्वाराड् (8.2.39)
• è विश्वाराट् (8.4.56)

 

टिप्पणि:  राडिति पदान्तोपलक्षणार्थम्। विश्वराजौ - अपदान्तत्वान्न दीर्घः।

309  स्कोः संयोगाद्योरन्ते च                           8.2.29

अनुवृत्तिः  झलि, लोपः, पदस्य

अर्थः पदान्ते झलि च परतो यः संयोगास्तदाद्योः सकारककारयोर्लोपो भवति।

 

उदाहरण: भृट्, भृड्। भृज्जौ। भृज्जः।

भृस्ज् सु -> भृस्ज् -> भृज् -> भृष् -> भृड् -> भृट्।

भृस्ज़् औ -> भृश्ज् औ -> भृज्ज् -> भृज्जौ। एवं भृज्जः।

 

टिप्पणि:  हलादौ विभक्तौ -> भृट्, भृड् इति

         अजादौ विभक्तौ -> भृज्ज् इति

 

310 तदो सः सावनन्त्ययोः                     7.2.106

अनुवृत्तिः  विभक्तौ, अङ्गस्य, त्यदादीनाम् (मण्डूकप्लुति)

अर्थः त्यदादीनामनन्त्ययोस्तकारदकारयोः स्थाने सकारादेशो भवति सौ परतः।

 

उदाहरण: त्यद् -> स्यः। तद् -> सः। यद् -> यः । एतद् -> एषः।

     

311 ङेप्रथमयोरम्                              7.1.28

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः  युष्मदस्मद्भ्यामङ्गाभ्यामुत्तरस्य ङे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्च विभक्त्योः स्थाने अम् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: युष्मद् सु -> युष्मद् अम्।

टिप्पणि:  प्रथमयोः - प्रथमाद्वितीययोः

 

312 त्वाहौ सौ                                            7.2.94

अनुवृत्तिः   मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  सौ विभक्तौ परतो युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यथासंख्य त्व अह इत्येतावादेशौ स्तः।।

 

उदाहरणः  

 

313 शेषे लोपः                                     7.2.90

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  एतयोः टि लोपः

 

उदाहरणः  त्वम्। अहम्।

        युष्मद् सु -> युष्मद् अम् -> युष्म् अद् अम् -> त्व अद् अम् -> त्वद् अम्

                                                 त्व अम् -> त्वम्

 

टिप्पणिः  कश्च शेषः? यत्र आकारो यकारश्च न विहितः।

 

314 युवावौ द्विवचने                                      7.2.92

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  द्विवचने ये युष्मदस्मदी तयोर्मपर्यन्तस्य स्थाने युव आव इत्येतावादेशौ भवतः।

 

उदाहरणः  युष्मद् औ -> युव अद् अम् -> युवद् अम।

 

315 प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्                     7.2.88

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  प्रथमायाश्च द्विवचने विभक्तौ परतो युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति भाषायां विषये।

 

उदाहरणः  युवद् अम् -> युवा अम् -> युवाम् । एवं आवाम्।

 

316 यूय वयौ जसि                               7.2.93

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  जसि विभक्तौ परतो यथासंख्यं युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यूय वय इत्येतावादेशौ भवतः।

 

उदाहरणः  युष्मद् जस् -> यूय अद् जस् -> यूयद् अस् -> यूयद् अम् -> यूय् अम् -> यूयम् ।

टिप्पणिः

 

317 त्वमावेकवचने                                     7.2.97

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  एकवचने ये युष्मदस्मदी तयोर्मपर्यन्तस्य त्व म इत्येतावादेशौ भवतः। 

उदाहरणः  युष्मद् अम् -> त्व अद् अम् -> त्वद् अम्

 

 

318 द्वितीयायां च                         7.2.87

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, आ विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  द्वितीयायां च विभक्तौ परत युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति।

उदाहरणः  त्वद् अम् -> त्व आ अम् -> त्वाम्। एवं माम्।

 

319 शसो न                                                   7.1.29

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, युष्मदस्म्द्भ्याम्

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य शसो नकारादेशो भवति।

 

उदाहरण: युष्मान्। अस्मान्।

 

टिप्पणि: युष्मद् शस् -> युष्म् आ अस् (द्वितीयायां च)

                  -> युष्मान् (तस्माच्छसो नः पुंसि)

        युष्मद् शस् -> युष्म् आ शस् (द्वितीयायां च)

                  -> युष्म् आ न् स् (शसो न, आदेः परस्य)

                  -> युष्म् आ न् (संयोगान्तस्य लोपः)

 

320 योऽचि                                                              7.2.89

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, विभक्तौ, युष्मदस्मदोरनादेशे

अर्थः अजादौ विभक्तावनादेशे युष्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति।

.

उदाहरण:  त्वया। मया।

टिप्पणि: युष्मद् टा -> त्वद् आ (त्वमावेकवचने)

                -> त्वय् आ (योऽचि)

                -> त्वया।

 

पाठ 31 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

297 ष्णान्ता षट्                                                                 1.1.24

अनुवृत्तिः  संख्या

अर्थः  षकारान्ता नकारान्ता च या संख्या सा षट्संज्ञिका भवति।

 

उदाहरणः  षष्, पञ्च, सप्त, अष्ट, नव, दश ।

टिप्पणिः ‘अन्तग्रहणमौपदेशिकार्थम्’ इति काशिका।

 

298  नोपधायाः                                                                       6.4.7

अनुवृत्तिः  नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  नान्तस्याङ्गस्योपधायाः नामि परतो दीर्घो भवति।

 

उदाहरण:  पञ्चानाम्। पञ्चसु।

 

299 अष्टन  आ विभक्तौ                                                                 7.2.84

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः अष्टनो विभक्तौ परत आकारादेशो भवति।

 

उदाहरण:

 

300 अष्टाभ्य औश्                                                                   7.1.21

अनुवृत्तिः  जश्शसोः, अङ्गस्य

अर्थः कृताकाराद् अष्टन् शब्दादुत्तरयोर्जश्शसोः स्थाने औश् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: अष्टौ। अष्टौ। अष्टाभिः। अष्टाभ्यः। अष्टानाम्। अष्टासु।

टिप्पणिः ‘षड्भ्यो लुक’ इत्येतस्य अपवादोऽयम्।

         

 

301 ऋत्विग् -दधृक्-स्रग् -दिगुष्णिगञ्चु-युजि-क्रुञ्चां च     3.2.59

अनुवृत्तिः  क्विन्, सुपि, धातो, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  ऋत्विक्, दधृक्, स्रक्, दिक्, उष्णिक् इत्येते पञ्चशब्दा क्विन्प्रत्ययान्ताः। अञ्चु, युजि, क्रुञ्च धातुभ्यश्च क्विन् प्रत्ययो भवति।

 

उदाहरण:

 

302 कृदतिङ्                                                                                     3.1.93

अनुवृत्तिः   तत्र, धातोः, प्रत्ययः

अर्थः  अस्मिन् धात्वाधिकारे तिङ् भिन्नाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञकाः भवन्ति ।

 

उदाहरणः  

 

 

303 वेरपृक्तस्य                                                            6.1.67

अनुवृत्तिः  लोपः

अर्थः  अपृक्तस्य वेः लोपो भवति।

 

उदाहरणः  

 

 

304 क्विन्प्रत्ययस्य कुः                                                    8.2.62

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  क्विन्प्रत्ययस्य पदस्य कवर्गादेशो भवति।

 

उदाहरणः  ऋत्विक्। ऋत्विग्। ऋत्विजौ। ऋत्विग्भ्याम्।

 

305 युजेरसमासे                                               7.1.71

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  युजेरङ्गस्यासमासे सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति।

 

उदाहरणः  युङ्, युञ्जौ, युञ्जः।

 

 

306 चोः कुः                                 8.2.30

अनुवृत्तिः  झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  चवर्गस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, झलि परत पदान्ते च।

 

उदाहरणः  सुयुक्। खन् (*)।

टिप्पणिः (*) ‘खञ्ज्’ शब्दोऽयम्। हल्ङ्यादिना सुलोपे जकारस्य संयोगान्तलोपः। ततो निमित्तापायाद् अनुस्वारपरसवर्णयोर्निवृत्तिः। खन् इति रूपम्।

 

 

पाठ 26 – अजन्तस्त्रीलिङ्गाः

216 औङ आपः                                                                             7.1.18

अनुवृत्तिः  शी, अङ्गस्य

अर्थः आबन्तादङ्गादुत्तरस्य औङः स्थाने शी इत्ययमादेशो भवति।

Let शी be the substitute of औङ् after an अङ्ग ending in आप्

उदाहरणः  रमे। रमाः।

टिप्पणिः औङ् इति औ औट् इत्येतयोः पूर्वाचार्याणां संज्ञा।

217 सम्बुद्धौ च                                                                             7.3.106

अनुवृत्तिः  आपः, एत्, अङ्गस्य

अर्थः  आबन्तस्याङ्गस्य एकारादेशो भवति सम्बुद्धौ परतः।

Let ए be the substitute of आप् when सम्बुद्धि follows.

उदाहरण: हे रमे। हे रमे। हे रमाः। रमाम्। रमे। रमाः।

218 आङि चापः                                                                       7.3.105

अनुवृत्तिः  ओसि, एत्, अङ्गस्य

अर्थः  आङि ओसि च परे आबन्तस्याङ्गस्य एकारादेशो भवति।

Let ए be the substitute of आप् when आङ् or ओस् follows.

उदाहरण:  रमया। रमाभ्याम्। रमाभिः।

टिप्पणिः  रमा (टा) -> रमे (आ) -> रमया।

‘अतो भिसः -‘इति तपरकरणात् ऎस् न।

219 याडापः                                                                             7.3.113

अनुवृत्तिः  ङिति, अङ्गस्य

अर्थः  आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य याडागमो भवति।

याट् आगम is introduced to a प्रत्यय, following आप्, which is marked with ङ as an इत्.

उदाहरण: रमायै। रमाभ्याम् ३। रमाभ्यः २। रमायाः २। रमयोः २। रमाणाम्। रमासु। एवं दुर्गाम्बिकादयः।

220 सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च                                                  7.3.114

अनुवृत्तिः  आपः, ङिति, अङ्गस्य.

अर्थः सर्वनाम्नः आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य स्याडागमः सर्वनाम्नः ह्रस्वश्च भवति।

आगम स्याट् is introduced to a प्रत्यय which is marked with a ङ and occurs after an अङ्ग termed सर्वनामन् ending in आप् and in addition, a ह्रस्व will replace the final of the अङ्ग.

उदाहरण:  सर्वस्यै। सर्वस्याः २। सर्वासाम्। सर्वस्याम्।

221 विभाषा दिक् समासे बहुव्रीहौ                                          1.1.28

अनुवृत्तिः  सर्वादीनि सर्वनामानि

अर्थः  दिक् समासे बहुव्रीहौ सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञकानि विभाषा भवन्ति।

उदाहरण:  उत्तरपूर्वस्यै। उत्तरपूर्वायै। तीयस्येति ङित्सु वा । (#160)। द्वितीयस्यै। द्वितीयायै।

Items in the सर्व list are optionally termed सर्वनामन् if they occur in a बहुव्रीहि समास composed of constituents denoting ‘दिश्’  direction.

222 ङिति ह्रस्वश्च                                                                    1.4.6

अनुवृत्तिः  वा, नेयङुवङ्स्थानावस्त्री, यू स्त्र्याख्यौ नदी

अर्थः  ह्रस्वेकारान्तं ह्रस्वोकारान्तं च स्त्र्याख्यं शब्दरूपं इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ ईकारान्तोकारान्तौ च शब्दौ ङिति प्रत्यये परतः विकल्पेन नदीसंज्ञकौ भवतः।

Except for स्त्री, forms which denote feminine and which end in इ, उ, ई or ऊ, and have a replacement in इयङ् or उवङ्, are optionally termed नदी, if a प्रत्यय marked with ङ follows.

उदाहरण:  मत्यै। मतये। मत्याः २। मतेः २।

223 इदुद्भ्याम्                                                                             7.3.117

अनुवृत्तिः  नद्याः, ङेराम्

अर्थः  इकारोकाराभ्यां नदीसंज्ञकाभ्यामुत्तरस्य ङेराम् आदेशो भवति।

A replacement in आम् comes in place of प्रत्यय ङि when it occurs after an अङ्ग designated नदी ending in इ and उ.

उदाहरण:  मत्याम्। मतौ।

224 त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ                                                  7.2.99

अनुवृत्तिः विभक्तौ, अङ्गस्य,

अर्थः त्रि चतुर् इत्येतयोः स्त्रियां तिसृ चतसृ इत्येतावादेशो भवतौ विभक्तौ परतः।

तिसृ चतसृ come in place of an अङ्ग, namely त्रि and चतुर् used in the feminine, when a विभक्ति follows.

उदाहरण:

225 अचि र ऋतः                                                                     7.2.100

अनुवृत्तिः तिसृचतसृ, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः तिसृचतसृ इत्येतयोः ऋतः स्थाने रेफादेशः भवति अजादौ विभक्तौ परतः।

उदाहरणः तिस्रः। तिस्रः। तिसृभिः। तिसृभ्यः। तिसृभ्यः । आमि नुट् <-> नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन

226 न तिसृचतसृ                                                           6.4.4

अनुवृत्तिः  नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  तिसृ चतसृ इत्येतयोर्नामि परतो दीर्घो न भवति।

The final of an अङ्ग, namely तिसृ and चतसृ, is not replaced with its दीर्घ counterpart when नाम् follows.

उदाहरण:  तिसृणाम्। तिसृषु। द्वे। द्वे। द्वाभ्याम्। द्वाभ्याम्। द्वयोः। द्वयोः। गौरी। गौर्यौ। गौर्यः। हे गौरि। गौर्यै। लक्ष्मीः। स्त्री। हे स्त्रि।

227 स्त्रियाः                                                                6.4.79

अनुवृत्तिः  अचि इयङ्

अर्थः  स्त्री इत्येतस्य अजादौ प्रत्यये परत इयङादेशो भवति ।

The final of an अङ्ग, namely स्त्री, is replaced with इयङ् when a प्रत्यय beginning with a vowel follows.

उदाहरण:  स्त्रियौ। स्त्रियः।

228 वाम्शसोः                                                                                     6.4.80

अनुवृत्तिः  स्त्रियाः, इयङ्

अर्थः  अमि शसि च परतः स्त्रियाः वा इयङादेशो भवति ।

The final of an अङ्ग, namely स्त्री, is replaced with इयङ्, only optionally when affixes अम् and शस् follow.

उदाहरण:  स्त्रियम्। स्त्रीम्। स्त्रिया। स्त्रीः। स्त्रिया। स्त्रियै। स्त्रियाः। स्त्रीणाम्। स्त्रीषु। श्रीः। श्रियौ। श्रियः।

229 नेयङुवङ्स्थानावस्त्री                                                        1.4.4

अनुवृत्तिः  यू स्त्र्याख्यौ नदी

अर्थः  इयङुवङ्स्थानौ ईकारान्त-ऊकारान्तौ शब्दौ स्त्र्याख्यौ नदीसंज्ञकौ न भवतः, स्त्री शब्दं वर्जयित्वा ।

Words ending in ई, ऊ which admit the replacements इयङ्, उवङ् (per #199), are not called नदी; but not so the word स्त्री (which is called नदी notwithstanding its admission of the replacement in इयङ्)

उदाहरण:  हे श्री:। श्रियै। श्रियाः २। श्रियः २।

230 वामि                                                                                1.4.5

अनुवृत्तिः  नेयङुवङ्स्थानावस्त्री, यू स्त्र्याख्यौ नदी

अर्थः  इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ ईकारान्त-ऊकारान्तौ शब्दौ आमि परतो वा नदीसंज्ञकौ न भवतः, स्त्री शब्दं वर्जयित्वा ।

When आम् follows, then feminine words ending in ई, ऊ which admit the replacements इयङ्, उवङ् (per #199), are optionally called नदी; but not so the word स्त्री (which is always called नदी)

उदाहरण:  श्रीणाम्। श्रियाम्। श्रियि। श्रियाम्।

231 स्त्रियां च                                                                           7.1.96

अनुवृत्तिः  तृज्वत् क्रोष्टुः, अङ्गस्य

अर्थः  स्त्रियां च क्रोष्टुशब्दस्य तृज्वत् भवति।

In the feminine, the अङ्ग क्रोष्टु (‘jackal’) is treated as if ending in the प्रत्यय तृच्.

उदाहरण: 

232 ऋन्नेभ्यो ङीप्                                                                  4.1.5

अनुवृत्तिः  स्त्रियाम्, प्रातिपदिकात्, प्रत्ययः परश्च

अर्थः  ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति।

ङीप् प्रत्यय occurs to denote feminine after nominal stems which end in ऋ and  न.

उदाहरण:  क्रोष्ट्री गौरीवत्। भ्रूः श्रीवत्।

233 न षट्स्वस्रादिभ्यः                                                           4.1.10

अनुवृत्तिः  स्त्रियाम्, प्रातिपदिकात्, प्रत्ययः परश्च, ङीप्, टाप्

अर्थः  षट्संज्ञकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां प्रत्ययो न भवति - ङीप्टापौ न स्तः।

The feminine terminations ङीप् or टाप् are not affixed after षट् or स्वसृ etc.

उदाहरण:  स्वसा। स्वसारौ। माता। पितृवत्। शसि मातॄः। द्यौर्गोवत्। राः पुंवत्। नौर्ग्लौवत्।

टिप्पणिः ष्णान्ता षट् (#297 - 1.1.24) -> पञ्चन्, षष्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन्

षड्भ्यो लुक् (#188 - 7.1.22)

स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा।

याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः॥

पाठ 25 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः १२

207 विभाषा तृतीयादिष्वचि 7.1.97

अनुवृत्तिः तृज्वत् क्रोष्टुः, अङ्गस्य

अर्थः तृतीयादिषु अजादिषु विभक्तिषु परतो क्रोष्टुर्विभाषा तृज्वत् भवति।

An अङ्ग, namely क्रोष्टु, is treated optionally as if it ended in तृच्, when the 3^rd or any subsequent case affix that begins with a vowel follows.

उदाहरणः क्रोष्ट्रा । क्रोष्ट्रे।

208 ऋत उत् 6.1.111

अनुवृत्तिः ङसिङसोः, अति, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः ऋकारान्तात् उत्तरयोः ङसिङसोरति परतः पूर्वपरयोः स्थाने उकार एकादेशो भवति, संहितायां विषये। रपरः।

When the अ of ङसि and ङस् (5^th and 6^th singular) comes after ऋ, then उ is the single substitute for both.

उदाहरण: क्रोष्ट्(ऋ+अ -> उर्) स्

टिप्पणिः द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः स्थाने यः स लभतेऽन्यतरव्यपदेशमिति ‘उरण् रपरः’।

209 रात् सस्य 8.2.24

अनुवृत्तिः संयोगान्तस्य लोपः, पदस्य

अर्थः संयोगान्तस्य पदस्य यो रेफस्तस्मादुत्तरस्य सकारस्य लोपो भवति।

There is deletion of स्, but not of any other letter, when it comes at the end of a conjunct, after र्.

उदाहरण: रेफस्य विसर्गः। क्रोष्टुः। क्रोष्टोः।

टिप्पणिः सिद्धे सति आरम्भो नियमार्थः - रात्सस्यैव लोपो भवति, नान्यस्येति।

वार्तिक: नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन ।

In opposition to a preceding rule (#113), the आगम नुट् (#14 takes effect in preference to नुम् (#245), the rule अचि र ऋतः (#224) and the resemblance to what ends in तृच् (#203) - the enunciation of each of which is subsequent to #148 in the order of the अष्टाध्यायी.

#148 - 7.1.54

#245 - 7.1.73

#224 - 7.2.100

#203 - 7.1.95

उदाहरण: क्रोष्टूनाम्। क्रोष्टरि।

210 ओः सुपि 6.4.83

अनुवृत्तिः अनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य, अचि, यण्, अङ्गस्य. धातोः

अर्थः धात्ववयवः संयोगः पूर्वो यस्मादुवर्णान्न भवति, तदन्तस्याङ्गस्यानेकाचोऽजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति।

An अङ्ग, which consists of more than one vowel and which ends in उ, not preceded by a conjunct (संयोग) contained within a verbal root (धातु), is replaced with यण् when a सुप् beginning with a vowel follows.

उदाहरण: खलप्वौ। खलप्वः। एवं सुल्वादयः।

211 वर्षाभ्वश्च 6.4.84

अनुवृत्तिः सुपि, अचि, यण्, अङ्गस्य.

अर्थः वर्षाभू इत्येतस्याङ्गस्य अजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति।

And the substitute of वर्षाभू, shall be यण्, when a vowel follows.

उदाहरण: वर्षाभ्वौ।

वार्तिक: दृन्करपुनःपूर्वस्य भुवो यण् वक्तव्यः।

यण् should be mentioned as the substitute of भू, when preceded by दृन्, कर and पुनः।

उदाहरण: दृन्भ्वौ।

वार्तिक: ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्।

ण् should be mentioned as the substitute for न् after ऋ and ॠ.

उदाहरण: धातॄणाम्। एवं नप्त्रादयः।

टिप्पणिः नप्त्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम्।

उदाहरण: पिता, पितरौ, पितरः, पितरम् । शेषं धातृवत्। एवं जामात्रादयः। ना। नरौ।

212 नृ च 6.4.6

अनुवृत्तिः छन्दस्युभयथा, नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः नृ इत्येतस्य अङ्गस्यापि नामि परत उभयथा भवति, छन्दसि विषये।

The short vowel of an अङ्ग, namely नृ, is optionally replaced with its long counterpart in the Vedic when नाम् follows.

उदाहरण: त्वं नृणां नृपते। त्वं नॄणां नृपते।

213 गोतो णित् 7.1.90

अनुवृत्तिः सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णित् भवति।

A सर्वनामस्थान ending after an अङ्ग, namely गो, is treated as if marked with a णित्.

उदाहरण: गौः। गावौ। गावः।

214 औतोऽम् शसोः 6.1.93

अनुवृत्तिः एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः ओकारान्ताद् अम्शसोः अचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने आकार एकादेशो भवति, संहितायां विषये।

When the अच् of अम् or शस् comes after ओ, the single substitute for both is आ.

उदाहरण: गाम्। गावौ। गाः। गवा। गवे। गोः २।

215 रायो हलि       7.2.85

अनुवृत्तिः आः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः रै इत्येतस्याङ्गस्य हलदौ विभक्तौ परत आकारादेशो भवति।

The final sound segment of an अङ्ग, namely रै, is replaced by आ when a विभक्ति beginning with हल् follows.

उदाहरण: राः। रायौ। रायः। राभ्यामित्यादि।