पाठ 39 – तिङन्ते भ्वादयः

 

 

383 युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः      1.4.105

अनुवृत्तिः  

अर्थः  युष्मदि शब्द उपपदे समानाधिकरणे सति (=समानाभिधेये तुल्यकारके सति) स्थानिनि (=अप्रयुज्यमाने) अपि (=प्रयुज्यमानेऽपि) मध्यमपुरुषो भवति।

उदाहरणम्   त्वं पचसि।

 

384 अस्मद्युत्तमः                                       1.4.107

अनुवृत्तिः  उपपदे, समानाधिकरणे, स्थानिन्यपि

अर्थः  अस्मद्युपपदे समानाभिधेये सति प्रयुज्यमानेऽप्यप्रयुज्यमानेऽप्युत्तमपुरुषो भवति।

 

उदाहरणम्  अहं पचामि।

 

385 शेषे प्रथमः                                       1.4.108

अनुवृत्तिः  

अर्थः  मध्यमोत्तमविषयादन्य शेषः। यत्र युष्मदस्मदी समानाधिकरणे उपपदे न स्तः, तस्मिन् शेषविषये प्रथमपुरुषो भवति।

उदाहरणम्  पचति। भू ति इति जाते।

टिप्पणी  शेष इति युष्मदस्मदोरभावः न तु युष्मदस्मदोरन्यस्य सद्भावः।

 

 

386 तिङ् शित्  सार्वधातुकम्                                    3.4.113

अनुवृत्तिः  धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः धातोर्विहिताः तिङः शितश्च प्रत्यया सार्वधातुकसंज्ञका भवन्ति।

 

उदाहरणम्

     

387 कर्त्तरि शप्                                                  3.1.68

अनुवृत्तिः  सार्वधातुके, धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोः शप् प्रत्ययो भवति।

 

उदाहरणम् भू अ ति।

 

 

388 सार्वधातुकार्धधातुकयोः                                  7.3.84

अनुवृत्तिः  गुणः, अङ्गस्य

अर्थः  सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परत इगन्तस्याङ्गस्य गुणो भवति।

उदाहरणम्   भवति। भवतः। भव झि इति स्थिते।

 

389 झोऽन्तः                                            7.1.3

अनुवृत्तिः  प्रत्ययस्य, अङ्गस्य

अर्थः  प्रत्ययस्यावयवस्य झस्य स्थाने अन्त इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरणम्  भवन्ति। भवसि। भवथः। भवथ। भव मि इति स्थिते।

 

390 अतो दीर्घो यञि                                     7.3.101

अनुवृत्तिः  सार्वधातुके, अङ्गस्य

अर्थः  अकारान्तस्याङ्गस्य दीर्घो भवति, यञादौ सार्वधातुके परतः।

 

उदाहरणम्  भवामि। भवावः। भवामः।

 

 

पाठ 38 – तिङन्ते भ्वादयः

373 लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः                         3.4.69

अनुवृत्तिः  कर्त्तरि, धातोः

अर्थः  लकाराः सकर्मकेभ्यो धातुभ्यः कर्मणि कारके भवन्ति चकारात् कर्त्तरि च, अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति चकारात् कर्त्तरि च।

द्विश्चकारग्रहणादुभयत्र ‘कर्त्तरि’ इति सम्बध्यते। अकर्मकग्रहणात् सकर्मका अपि धातव आक्षिप्ता भवन्ति।

उदाहरणम् 

 

374 वर्त्तमाने लट्                                            3.2.123

अनुवृत्तिः  धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  वर्त्तमानेऽर्थे वर्त्तमानाद् धातोः लट् प्रत्ययः परश्च भवति।

 

उदाहरणम्  पचति। भवति। पठति।

 

375 तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिब्-वस्-मस्-ताऽऽताञ्-झ-थासाथां-ध्वमिड्-वहि-महिङ्                                              3.4.78

अनुवृत्तिः  लस्य, धातोः, प्रत्यय:, परश्च

अर्थः  धातोः तिप्-तस्-…-महिङ् इत्येते अष्टादश आदेशाः, लस्य अथवा लकारस्य स्थाने भवन्ति।

 

उदाहरणम्

 

 

376 लः परस्मैपदम्                                                1.4.98

अनुवृत्तिः  

अर्थः लादेशाः परस्मैपदसंज्ञका भवन्ति। ‘लः’ – स्थानषष्ठी।

 

उदाहरणम्

     

377 तङानावात्मनेपदम्                                            1.4.99

अनुवृत्तिः  

अर्थः  तङानौ आत्मनेपदसंज्ञकौ भवतः। पूर्वेण सूत्रेण परस्मैपदसंज्ञायां प्राप्तायामात्मनेपदं विधीयते।

 

उदाहरणम् त, आताम्, झ। थास्, आथाम्, ध्वम्। इट्, वहि, महिङ्। आनः – शानच्, कानच्।

 

टिप्पणी  पूर्वसंज्ञाऽपवादः। आन इति निरनुबन्धकनिर्देशं। निरनुबन्धकग्रहणं सानुबन्धस्य इति न्यायात् शानच्कानचोः ग्रहणम्। एका संज्ञा।

 

378 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्                                  1.3.12

अनुवृत्तिः  

अर्थः  अनुदात्तेतो ङितश्च धातोः आत्मनेपदं भवति।

उदाहरणम्   एध वृद्धौ, शीङ् स्वप्ने। एधते, शेते।

 

379 स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले                           1.3.72

अनुवृत्तिः  आत्मनेपदम्

अर्थः  स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं भवति, क्रियाफलं यदि कर्त्तारमभिप्रैति।

 

उदाहरणम्  यजते। पचते। कुरुते। यजन्ति याजकाः} पचन्ति पाचकाः।

टिप्पणी  ‘अहं सन्ध्योपासनकर्म करिष्ये’।

 

380 शेषात् कर्त्तरि परस्मैपदम्                                       1.3.78

अनुवृत्तिः  

अर्थः  येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषणात्मनेपदयुक्तं, ततो यदन्यत् स शेषः। शेषात् कर्त्तरि वाच्ये परस्मैपदं भवति। शेषादेव नान्यस्मात्।

 

उदाहरणम्  

 

381 तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः                          1.4.100

अनुवृत्तिः  

अर्थः  तिङः अष्टादशः प्रत्ययाः त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञका भवन्ति। 

उदाहरणम्  तिप्, तस्, झि इति प्रथमः पुरुषः। एवं मध्यमोत्तमाः। तथैवात्मनेपदेषु।

 

 

382 तान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशः                       1.4.102

अनुवृत्तिः  तिङः, त्रीणि त्रीणि

अर्थः  तानि तिङस्त्रीणि त्रीणि एकशः = एकैकं पदं क्रमेण एकवचनद्विवचनबहुवचन-संज्ञकानि भवन्ति।

उदाहरणम्  तिप् (एकवचनम्), तस् (द्विवचनम्), झि (बहुवचनम्)। एवमग्रेऽपि।

पाठ 34 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

347 त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च              3.2.60

अनुवृत्तिः  क्विन्, सुपि, धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  त्यदादिषु सुबन्तेषूपपदेष्वनालोचनेऽर्थे वर्त्तमानाद् दृशधातोः कञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् क्विन् च।

उदाहरणः 

 

टिप्पणि:

  

348 आ सर्वनाम्नः                                    6.3.91

अनुवृत्तिः  दृग्दृशवतुषु, उत्तरपदे

अर्थः  सर्वनाम्नः आकारादेशो भवति दृग्दृशवतुषु परतः।

 

उदाहरण:  तादृक।

         तद् दृश् -> तादृश् -> तादृष् -> तादृड् -> तादृग् -> तादृक़्

 

 

349  नशेर्वा                                 8.2.63

अनुवृत्तिः  कुः, पदस्य

अर्थः  नशेः पदस्य वा कवर्गादेशो भवति।

 

उदाहरण: नश् -> नक्, नग्, नट्, नड्

 

 

350 स्पृशोऽनुदके क्विन्                       3.2.58

अनुवृत्तिः  सुपि, धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः अनुदके सुबन्त उपपदे स्पृश धातोः क्विन् प्रत्ययो भवति

 

उदाहरण: घृतस्पृक्, दधृक्

     

351 र्वोरुपधाया दीर्घ इकः                    8.2.76

अनुवृत्तिः  धातोः, पदस्य

अर्थः  रेफान्तस्य वकारान्तस्य च धातोः पदस्य उपधाया इको दीर्घो भवति।

 

उदाहरण: पिपठिष् ।

         पिपठीः। पिपठिषौ।

 

 

352 नुम् विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि                   8.3.58

अनुवृत्तिः   सः, इण्कोः, अपदान्तस्य मूर्धन्यः, संहितायाम्

अर्थः  नुम्व्यवायेऽपि विसर्जनीयव्यवायेऽपि शर्व्यवायेऽपि इण्कोरुत्तरस्य सकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति।

उदाहरणः   पिपठीष्षु, पिपठीःषु। चिकीः, चिकीर्षौ।

 

353 वसोः सम्प्रसारणम्                                6.4.131

अनुवृत्तिः  भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  वस्वन्तस्याङ्गस्य भस्य सम्प्रसारणं भवति।

 

उदाहरणः  विदुषः।

टिप्पणिः  विद्वान्। विद्वांसौ। विद्वासः। विद्वद्भ्याम् (#262)

 

354 पुंसोऽसुङ्                                          7.1.89

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः  पुंस इत्येतस्याङ्गस्य सर्वनामस्थाने परतोऽसुङ् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरणः  पुमान्

355 अदस औ सुलोपश्च                          7.2.107

अनुवृत्तिः  सौ, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  अदसः सौ परत औकारादेशो भवति। सोश्च लोपो भवति। 

उदाहरणः  असौ

 

 

356 अदसोऽसेर्दादु दो मः                               8.2.80

अनुवृत्तिः  

अर्थः  असकारान्तस्यादसो दादुत्तरस्य वर्णस्य उवर्णादेशो भवति, दकारस्य च मकारादेशो भवति।

उदाहरणः  अमू।

 

 

357 एत ईद् बहुवचने                              8.2.81

अनुवृत्तिः  अदसोऽसेर्दात् दो मः

अर्थः  असकारान्तस्यादसो दादुत्तरस्य एकारस्य ईकारादेशो भवति, दकारस्य च मकारः बहुवचने।

उदाहरणः  अमी।अमीभिः। अमीभ्यः। अमीषाम्। अमीषु।

 

 

358 न मु ने                                        8.2.3

अनुवृत्तिः  असिद्धः

अर्थः  ने परतो यत् प्राप्नोति तस्मिन् कर्त्तव्ये मुभावो नासिद्धो भवति, किन्तु सिद्ध एव

उदाहरणः  अमुना।

 

 

 

 

पाठ 33 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

329 युष्मदस्मदोः षष्ठी-चतुर्थी-द्वितीयास्थयोर्वान्नावौ        8.1.20

अनुवृत्तिः  अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः  पदादुत्तरयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं वाम् नौ इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरणः  युवयोः, आवयोः      -> वाम्, नौ।

         युवाभ्याम्, आवाभ्याम् -> वाम्, नौ।

         युवाम्, आवाम्       -> वाम्, नौ।

टिप्पणि: एकवचनबहुवचनान्तयोः आदेशान्तरविधानाद् द्विवचनान्तयोः एतावादेशौ विज्ञायेते।

  

330 बहुवचनस्य वस्-नसौ                               8.1.21

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः,अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः  पदादुत्तरयोः बहुवचनान्तयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं वस् नस् इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरण:  युष्माकम्, अस्माकम् ->  वः, नः।

         युष्मभ्यम्, अस्मभ्यम् -> वः, नः।

         युष्मान्, अस्मान्     -> वः, नः।

 

 

331  तेमयावेकवचनस्य                         8.1.22

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः,अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः  पदादुत्तरयोः एकवचनान्तयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं ते मे इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरण: तुभ्यं, मह्यं -> ते, मे।

         तव, मम -> ते, मे।

टिप्पणि:  द्वितीयान्तस्य आदेशान्तरविधानसामर्थ्याद् षष्ठीचतुर्थ्योः एवायं योगः।

 

332 त्वामौ द्वितीयायाः                        8.1.23

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, एकवचनस्य, अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः द्वितीयायाः यदेकवचनं तदन्तयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं त्वा मा इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरण: त्वाम्, माम् -> त्वा, मा।

 

वार्त्तिक  1. एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशाः वक्तव्याः।

       2. एकतिङ् वाक्यम्।

       3. एते वान्नावादयोऽनन्वादेशे वा वक्तव्याः।

     

333 पादः पत्                           6.4.130

अनुवृत्तिः  भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  पाद्शब्दान्तस्याङ्गस्य भस्य पद् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: सुपदः। सुपदा। सुपाद्भ्याम् ।

 

 

334 अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति                6.4.24

अनुवृत्तिः   नलोपः, अङ्गस्य

अर्थः  अनिदितामङ्गानां हलन्तानामुपधाया नकारस्य लोपो भवति, किति ङिति च प्रत्यये परतः।

उदाहरणः   प्राङ्। प्राञ्चौ। प्राञ्चः।

 

 

टिप्पणिः  प्राञ्च् सु -> प्राच् सु (नलोपः)

                -> प्रा नुम् च् (उगिदचां)

                -> प्रान् (संयोगान्तस्य लोपः)

                -> प्रान् क् (क्विन्प्रत्ययस्य कुः)

                -> प्राङ्

         प्राञ्च् औ -> प्राच् औ -> प्रान् च् औ

                 -> प्रां च् औ -> प्राञ्च् औ -> प्राञ्चौ।

 

335 अचः                                              6.4.138

अनुवृत्तिः  अल्लोपः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अच् इत्ययमञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते। तदन्तस्य भस्य अकारस्य लोपो भवति।

 

 

336 चौ                                               6.3.138

अनुवृत्तिः  पूर्वस्य दीर्घोऽणः, उत्तरपदे, संहितायाम्

अर्थः  चौ परतः पूर्वस्याणो दीर्घो भवति। चौ इत्यनेन अञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते। ।

 

उदाहरणः  प्राचः। प्राचा। प्राग्भ्याम्।

 

337 उद ईत्                               6.4.139

अनुवृत्तिः  अचः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  उद उत्तरस्य भसँज्ञकस्याच ईकारादेशो भवति।

 

उदाहरणः  उदीचः।

 

 

338 समः समि                            6.3.93

अनुवृत्तिः  अञ्चतौ वप्रत्यये, उत्तरपदे

अर्थः  सम् इत्येतस्य समि इत्ययमादेशो भवति, वप्रत्ययान्ते अञ्चतावुत्तरपदे।

 

उदाहरणः  सम्यङ्। सम्यञ्चौ। समीचः।

 

 

 

339 सहस्य सध्रिः                         6.3.95

अनुवृत्तिः  अञ्चतौ वप्रत्यये, उत्तरपदे

अर्थः  सहस्य सध्रिरित्ययमादेशो भवति, वप्रत्ययान्ते अञ्चतावुत्तरपदे।

 

उदाहरणः  सध्र्यङ्। सध्र्यञ्चौ। सध्र्यञ्चः। सध्रीचः।

 

 

 

340 तिरसस्तिर्यलोपे                             6.3.94

अनुवृत्तिः  अञ्चतौ वप्रत्यये, उत्तरपदे

अर्थः  तिरस् इत्येतस्य तिरि इत्ययमादेशो भवति, वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परतोऽलोपे सति (यदाऽस्य लोपो न भवति)

उदाहरणः  तिर्यङ्। तिर्यञ्चौ। तिर्यञ्चः। तिरश्चः। तिर्यग्भ्याम्।

 

टिप्पणिः तिर्यङ् ।

                तिरस् अञ्च् क्विन्  (क्विन् , अनुनासिक लोपः)

               तिरि अच् -> तिरि अन् च् सु  (नुम्, सुलोपः, अनुस्वारः)

               तिर्यञ्च्            (परसवर्णः, संयोगान्त लोपः)

               तिर्यन् -> तिर्यङ् (क्विन्प्रत्ययस्य कुः)

 

        तिरश्चः ।

 

                तिरस् अञ्च्   (क्विन् लोपः)

                तिरस् च्   (अनुनासिक लोपः, भसंज्ञा, अलोपः, अलोपान्नतिर्य्यादेशः)

                तिरश्च् शस्  (श्चुत्व) -> तिरश्चः

 

 

341 नाञ्चेः पूजायाम्                             6.4.30

अनुवृत्तिः  उपधायाः, क्ङिति, नलोपः, अङ्गस्य

अर्थः  पूजायामर्थे अञ्चेरङ्गस्योपधायाः नकारस्य लोपो न भवति।

उदाहरणः  प्राङ्। प्राञ्चौ। प्राञ्चः।

टिप्पणिः  प्राङ्क्षु, प्राङ्ख़्षु। (ङ्णोः कुक्टुक् शरि, चयोः द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्)

 

 

342 सान्त-महतः संयोगस्य                       6.4.10

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थानेऽसम्बुद्धौ, नोपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  सकारान्तस्य संयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया दीर्घो भवति, असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने परतः।

उदाहरणः  महान्। महान्तौ। महान्तः।

टिप्पणिः 

 

343 अत्वसन्तस्य चाधातोः                        6.4.14

अनुवृत्तिः  सौ, असम्बुद्धौ, उपधायाः., अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  धातुभिन्नस्य अत्वन्तस्य असन्तस्य चाङ्गस्योपधायाः सावसम्बुद्धौ परतो दीर्घो भवति।

उदाहरणः  धीमान्। धीमन्तौ। धीमन्तः।

टिप्पणिः  अत्वसन्तस्य -> अत् अन्तस्य, अस् अन्तस्य (कथम् ?)

 

344 उभे अभ्यस्तम्                       6.1.5

अनुवृत्तिः  द्वे

अर्थः   ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे भवतः।

उदाहरणः  

टिप्पणिः  द्वे इति वर्त्तमाने उभेग्रहणं समुदायसंज्ञाप्रतिपत्त्यर्थम्।

 

 

345 नाभ्यस्ताच्छतुः                       7.1.78

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः   अभ्यस्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्नुम्न भवति।

उदाहरणः  ददत्। ददतौ। ददतः।

टिप्पणिः 

 

 

346 जक्षित्यादयः षट्                     6.1.6

अनुवृत्तिः  अभ्यस्तम्

अर्थः   जक्ष इति धातुरित्यादयश्चान्ये षट् धातवोऽभ्यस्तसंज्ञका भवन्ति

उदाहरणः  जक्षत्। जक्षतौ। जक्षतः।

टिप्पणिः