पाठ 1 – प्रत्याहाराः

 

 

1 हलन्त्यम्                                   1.3.3

अनुवृत्तिः  उपदेशे, इत्

अर्थः  उपदेशेऽन्त्यं हल् इत्संज्ञकं भवति।

उदाहरणः   अ इ उण् इति णकारस्य। ऋलृक् इति ककारस्य।

 

टिप्पणि: हस्य ल् हल् षष्ठीतत्पुरुषः। हल् च हल् च  = हल् सरूपाणामित्यनेन एकशेषः, जातिविवक्षायामेकवचनञ्च, अनया रीत्या हल् प्रत्याहारो निष्पद्यते।

“धातु सूत्र गणोणादि वाक्य लिङ्गानुशासनम् ।

आगम प्रत्ययादेशा उपदेशः प्रकीर्तितः ॥” इत्यभियुक्तोक्तं वेदितव्यम्।

 

2 अदर्शनं लोपः                                                 1.1.60

अनुवृत्तिः  इति

अर्थः  यद् भूत्वा न भवति तद् अदर्शनं (= अनुपलब्धिः) वर्णविनाशस्तस्य लोप इति संज्ञा भवति, अर्थात् प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसंज्ञकं भवति।

उदाहरण:  

 

टिप्पणि: अर्थस्येयं संज्ञा न शब्दस्य।

 

3 तस्य लोपः                                         1.3.9

अनुवृत्तिः  

अर्थः  तस्येत्संज्ञकस्य लोपो भवति।

उदाहरण:  

टिप्पणिः   

 

 

4 आदिरन्त्येन सहेता                                               1.1.71

अनुवृत्तिः  स्वं रूपम्

अर्थः आदिः अन्त्येन इता (इत्संज्ञकेन वर्णेन) सह तयोर्मध्यस्थानां स्वस्य च रूपस्य ग्राहको भवति।

 

उदाहरण:  अण् = अ इ उ। अक् = अ इ उ ऋ लृ। अच् = अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ।

 

टिप्पणिः  

 

शिवसूत्र प्रत्याहार
अ इ उण् अण्
ऋ लृक् अक्, इक्, उक्
ए ओंङ् एङ्
ऐ औच् अच्, इच्, एच्, ऎच्
ह य व रट् अट्
लण् अण्,इण्, उण्, यण्
ञ म ङ ण नम् अम्, यम्, ङम्, ञम्
झ भञ् यञ्
घ ढ धष् झष्, भष्
ज ब ग ड दश् अश्, हश्, वश्, झश्, जश्, बश्
ख फ छ ठ थ च ट तव् छव्
कपय् यय्, मय्, झय्, खय्, चय्
श ष सर् यर्, झर्, खर्, चर्, शर्
हल् अल्, हल्, वल्, रल्, झल्, शल्

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: