पाठ 5 – अयादि सन्धि

 

 

21 एचोऽयवायावः                               6.1.75

अनुवृत्तिः  अचि, संहितायाम्

अर्थः  एचः स्थाने अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः अचि परतो भवन्ति, संहितायां विषये।

उदाहरणम्  

 

22 यथासंख्यमनुदेशः समानाम्                                1.3.10

अनुवृत्तिः  

अर्थः  समसम्बन्धी विधिर्यथासंख्यं स्यात्।

उदाहरणम्   हरे ए -> हरये। विष्णो ए -> विष्णवे।

 

23 वान्तो यि प्रत्यये                                  6.1.76

अनुवृत्तिः  एचः, अचि, संहितायाम्

अर्थः  यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोरव् आव् एतौ स्तः।

उदाहरणम् गो य -> गव्य। नौ य -> नाव्य।

टिप्पणी  

 

वार्त्तिकम्  अध्वपरिमाणे च।

 

अर्थः  मार्गपरिमाणविशेषे गम्येऽपि यूतिशब्दे परे गोशब्दावयवस्य ओकारस्य अव् इति वान्तादेशस्य उपसंख्यानं कर्त्तव्यमित्यर्थः।

 

उदाहरणम्  गो यूति -> गव्यूति। ‘गव्यूतिः क्रोशयुगम्’

 

 

 

25 अदेङ् गुणः                                                      1.1.2

अनुवृत्तिः  

अर्थः अ ए ओ इत्येतेषां वर्णानां गुणसंज्ञा भवति।

 

उदाहरणम्

 

टिप्पणी  

 

 

26 तपरस्तत्कालस्य                                                 1.1.69

अनुवृत्तिः  सवर्णस्य, स्वं रूपं

अर्थः तपरो वर्णः तत्कालस्य सवर्णस्य स्वस्य च रूपस्य ग्राहको भवति

 

उदाहरणम्   अत्

 

टिप्पणी  

 

27 आद्गुणः                                                6.1.84

अनुवृत्तिः  एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः अचि पूर्वो योऽवर्णः अवर्णाच्च परो योऽच्, तयोः द्वयोः पूर्वपरयोः स्थाने एको गुणादेशो भवति, संहितायां विषये।

 

उदाहरणम्  उप इन्द्रः -> उपेन्द्रः। गङ्गा उदकम् -> गङ्गोदकम्।

 

28 उपदेशेऽजनुनासिक इत्                                   1.3.2

अनुवृत्तिः  

अर्थः उपदेशे योऽनुनासिकोऽच् तस्य इत्संज्ञा भवति।

 

उदाहरणम् पठँ, वदँ

 

29 उरण् रपरः                                                 1.1.50

अनुवृत्तिः  स्थाने

अर्थः ऋवर्णस्य स्थाने अण् प्रसज्यमान एव रपरो भवति।

 

उदाहरणम्  कृष्ण ऋद्धिः -> कृष्णर्द्धिः ।

 

30 लोपः शाकल्यस्य                                      8.3.19

अनुवृत्तिः  व्योः, अपूर्वस्य अशि, पदस्य, संहितायाम्

अर्थः  पदान्तयोर्वकारयकारयोरवर्णपूर्वयोर्लोपो भवति, शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन, अशि परतः।

 

उदाहरणम्  हरयिह, हर इह । विष्णविह, विष्ण इह

 

31 पूर्वत्रासिद्धम्                                     8.2.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः  सपादसप्ताध्यायीं प्रति त्रिपाद्यसिद्धा, त्रिपाद्यामपि पूर्वं प्रति परं शास्त्रमसिद्धम् ।

उदाहरणम्   हरे इह -> हरयिह {6.1.75}

                    हर इह {8.3.19}

                           {6.1.84}

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: