पाठ 6 – वृद्धि सन्धि

 

 

 

32 वृद्धिरादैच्                                  1.1.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः  आ ऐ औ इत्येतेषां वर्णानां वृद्धिसंज्ञा भवति।

उदाहरणम्  

 

33 वृद्धिरेचि                                                       6.1.85

अनुवृत्तिः  आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः  अवर्णात् परो य एच्, एचि च परतो योऽवर्णस्तयो पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

उदाहरणम्   कृष्ण एकत्वम् -> कृष्णैकत्वम्। गङ्गा ओघः -> गङ्गौघः।

 

34 एत्येधत्यूठ्सु                                          6.1.86

अनुवृत्तिः  वृद्धिरेचि, अचि, आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः  अवर्णात् परो य एति इत्येतस्य एच्, एधति ऊठ इत्येतयोश्च योऽच् एतेषु य पूर्वो योऽवर्णस्तयोः पूर्वपरयोरवर्णयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति, संहितायां भवति।

उदाहरणम् उप एति -> उपैति। उप एधति -> उपैधति। प्रष्ठ ऊहः -> प्रष्ठौहः ।

टिप्पणी  एजाद्योः किम्? उपेतः। मा भवान् प्रेदिधत्।

 

वार्त्तिकम्  अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम्

वार्त्तिकम्  प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु

वार्त्तिकम्  ऋते च तृतीयासमासे। सुखेन ऋतः। सुखार्तः।

 

वार्त्तिकम्  प्रवत्सतरकम्बलवसनार्ण दशानामृणे। प्रार्णम् वत्सतरार्णमित्यादि।

 

 

 

 

35 उपसर्गाः क्रियायोगे                                           1.4.58

अनुवृत्तिः  

अर्थः प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञकाः भवन्ति।

 

उदाहरणम्

 

टिप्पणी  

 

 

36 भूवादयः धातवः                                            1.3.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः भू इत्येवमादयः क्रियावचनाः शब्दा धातुसंज्ञका भवन्ति।

 

उदाहरणम्   

 

टिप्पणी  भू शब्दं मङ्गलार्थं

 

37 उपसर्गादृति धातौ                                                  6.1.91

अनुवृत्तिः  वृद्धिः, आत्, एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः  अवर्णान्तादुपसर्गाद्  ऋकारदौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

 

उदाहरणम्  प्र ऋच्छति -> प्रार्च्छति।

 

टिप्पणी  आद् गुणः इत्यस्यापवादोऽयम्।

 

38 एङि पररूपम्                                          6.1.94

अनुवृत्तिः  उपसर्गाद् धातौ, आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः अवर्णान्तादुपसर्गाद्  एङादौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

 

 

उदाहरणम्  प्र एजते -> प्रेजते। उप ओषति -> उपोषति।

 

 

टिप्पणी  वृद्धिरेचि इत्यस्यापवादोऽयम्।

 

 

39 अचोऽन्त्यादि टि                                              1.1.64

अनुवृत्तिः  

अर्थः अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य तट्टिसंज्ञं स्यात्।

 

 

उदाहरणम्  

 

वार्त्तिकम्  शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्। शकन्धुः। कर्कन्धुः। कुलटा। मनीषा।

 

40 ओमाङोश्च                                                     6.1.92

अनुवृत्तिः  पररूपम्, आत्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः ओमि आङि च परतोऽवर्णात् पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

 

उदाहरणम्  शिवायोन्नमः। शिवेहि इति स्थिते।

 

 

41 अन्तादिवच्च                                                               6.1.82

अनुवृत्तिः  एकः पूर्वपरयोः

अर्थः  एकः पूर्वपरयोः इति योऽयमेकादेशो विधीयते स एकादेशः पूर्वस्यांन्तवद् भवति परस्य च आदिवत् भवति।

 

उदाहरणम्  शिव एहि -> शिवेहि।

 

टिप्पणी  अतिदेशसूत्रोऽयम्।

‘शिव आ इहि’ इत्यवस्थायां ‘शिव आ’ इत्यत्र ‘अकः सवर्णे दीर्घः’ इति दीर्घे प्राप्ते ‘आ इहि’ इत्यत्र ‘आद्गुणः’ इति गुणे च प्राप्ते धातूपसर्गकार्यत्वेन गुणस्यान्तरङ्गत्वाद् दीर्घस्य बहिरङ्गत्वात् पूर्वं गुणे जाते ‘शिव एहि’ इत्यवस्थायां ‘अन्तादिवच्च’ इत्यनेन पूर्वान्तवद्भावेनाङत्वे ‘ओमाङोश्च’ इति पररूपे सिद्धमिदम्।

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: