पाठ 11 – हल् सन्धि 3

81 मो राजि समः क्वौ                                                8.3.25

अनुवृत्तिः मः, पदस्य, संहितायाम्

In the place of the मकार of सम्, let there be मकार itself, when the word राज् follows (ending in क्विप् प्रत्यय)

Note that this rule merely enjoins that अनुस्वार is blocked.

Examples: सम्राट्

                                                                                                                                

82 हे मपरे वा                                                        8.3.26

अनुवृत्तिः मः,मः, पदस्य, संहितायाम्

When हकार is followed by a मकार, the substitute for a preceding मकार is optionally मकार itself.

Examples: किम् ह्मलयति, किंह्मलयति

यवलपरे यवला वा    When हकार is followed by य, व, or ल, the substitute for a preceding मकार is optionally य, व, or ल

Examples:  किँय् ह्यः, किं ह्यः, किँव् ह्वलयति, किं ह्वलयति, किँल् ह्लादयति, किं ह्लादयति

83 नपरे नः                                                            8.3.27

अनुवृत्तिः हे, वा, मः, पदस्य, संहितायाम्

When हकार is followed by a नकार, the substitute for a preceding मकार is optionally नकार.  

Examples:  किन् ह्नुते, किं ह्नुते

84 डः सि धुट्                                                         8.3.29

अनुवृत्तिः वा, पदस्य, संहितायाम्

धुट् आगम is optionally appended in the case of  सकार following डकार.

Observe that in this rule both पञ्चमी and सप्तमी have been used together. In such cases, the following परिभाषा needs to be applied.

उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्

Following this, the सप्तमी needs to be understood in the sense of षष्ठी.

However this raises the question as to where the आगम is to be placed?

This is answered by the next rule.

85     आद्यन्तौ टकितौ                                          1.1.46

अनुवृत्तिः

आगम which have  ट् or क् as इत्, are to form the initial and final parts respectively of that for which they are enjoined.

Thus the आगम ध् will be prefixed to स्. How are the vowel and ट् of धुट् deleted? Consider #1 (हलन्त्यम्), #3 (तस्य लोपः), #28 (उपदेशेऽजनुनासिक इत्)

Examples: Thus we may have षट्त्सन्तः, षट्सन्तः. How?

86   ङ्णोः कुक् टुक्         शरि                                         8.3.28

अनुवृत्तिः वा, पदस्य, संहितायाम्

Of ङ and ण respectively, when शर् follows, there are optionally the आगम कुक् and टुक्.

कित् shows that the आगम follows the letter.

Examples: प्राङ् षष्ठः, प्राङ्क्षष्ठः, सुगण् षष्ठः, सुगण्ट् षष्ठः

चयः द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्    It should be stated thatचय् changes to द्वितीया (i.e., ख, छ, ठ, थ, फ) when शर् follows, in the opinion of पौष्करसादि. 

Examples: प्राङ्खषष्ठः, सुगण्ठ् षष्ठः

87 नश्च                                                                 8.3.30

अनुवृत्तिः सि, धुट्, वा, पदस्य, संहितायाम्

धुट् आगम is optionally appended in the case of  सकार after what ends in नकार.  

Examples: सन्त्सः, सन्सः

88 शि तुक्                                                             8.3.31

अनुवृत्तिः नः, वा, पदस्य, संहितायाम्

In place of a पदान्त न् (word final न्), let there be an optional धुट् आगम when शकार follows.

Examples:  सञ्छम्भुः, सञ्च्छम्भुः, सञ्चशम्भुः, सञ्शम्भुः   (How?)

89  ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम्             8.3.32

अनुवृत्तिः पदस्य, संहितायाम्

When a अच् comes after a पदान्त ङम् (word final ङम्) which is preceded by ह्रस्व अच्  (a short vowel), the आगम ङमुट् shall invariably be applied.

ङम् stands for ङ्, ण् , न् , so ङमुट् stands for ङुट्, णुट् and नुट्

The application of आगम goes यथासंख्यम्

Examples: प्रत्यङ्ङात्मा, सुगण्णीशः, सन्नच्युतः

‘नित्यम्’ in this rule as in नित्यप्रहसितः, नित्यप्रज्ज्वलितः etc is indicative of usage.

Thus this rule is seen to be not operative on certain occasions.

For example, consider the words अणुदित्, तिङन्तं, सनादि in the text of the rules:   #11 अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः (1.1.69), #14 सुप्तिङन्तं पदम् (1.4.14), #468 सनाद्यन्ता धातवः(3.1.32).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: