पाठ 12 – हल् सन्धि 4

 90 समः सुटि                                                     8.3.5

अनुवृत्तिः रु, पदस्य, संहितायाम्

In the place of सम्, let there be रु when the आगम सुट् follows.

सम इति षष्ठ्यन्तम्, स्थाने षष्ठी, रु इत्युकार इत्, अलोऽन्त्यस्य (#21)

So we have this position:     सम् स्कर्ता -> सर् स्कर्ता

91 अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा                                  8.3.2

अनुवृत्तिः रु, संहितायाम्

Here in this अधिकार where रु is the subject of discussion (8.3.12 पर्यन्तम्), the अनुनासिक form shall optionally substitute what precedes रु

So we come to this position:     सर् स्कर्ता -> सँर् स्कर्ता

92 अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः                                      8.3.4

अनुवृत्तिः पूर्वस्य,रु, संहितायाम्

After what precedes रु, if we do not exercise the option to substitute the अनुनासिक, अनुस्वार shall be the आगम.

This is the position: संर् स्कर्ता

93 खरवसानयोर्विसर्जनीयः                                  8.3.15

अनुवृत्तिः रः, पदस्य, संहितायाम्

In place of a पदान्त र, there is विसर्ग when खर् follows or when there is a अवसान.

(cf.#124 विरामोऽवसानम्)

We get this position: सँः स्कर्ता, संः स्कर्ता

सम्पुङ्कानां सो वक्तव्यः    It should be stated instead of the words सम्, and also for the words पुम् and कान्, the substitution of स् for विसर्ग is obligatory.

Thus we get सँस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता

94 पुम: खय्यम्परे                                                     8.3.6

अनुवृत्तिः रु, पदस्य, संहितायाम्

When खय् followed by अम् follows the पद पुम्, रु is the substitute for पुम्.

Examples: Thus we may have पुँस्कोकिलः, पुंस्कोकिलः. How?

          पुँस्पुत्रः, पुंस्पुत्रः, पुंश्चरित्रम्, पुंस्तिलकम्, पुंष्टीका, पुंश्चली

95 नश्छव्यप्रशान्                                                      8.3.7

अनुवृत्तिः अम्परे,रु, पदस्य, संहितायाम्

When छव् followed by अम् follows a पदान्त न्, other than the न् in the word प्रशान्, रु is the substitute for न्.

Examples: चक्रिन् +त्रायस्व

96 विसर्जनीयस्य सः                                            8.3.34

अनुवृत्तिः खरि

Instead of विसर्ग, when खर् follows, let there be स्.

We get the final position चक्रिँस्त्रायस्व, चक्रिंस्त्रायस्व. How?

Why अप्रशान्? प्रशान्तनोति. Why पदान्त न्? हन्ति

97 नृर्‍न् पे                                                             8.3.10

अनुवृत्तिः नः, रु, पदस्य, संहितायाम्

Instead of न् in the word नृर्‍न्, there is optionally रु when प् follows.

98 कुप्वो ःक ःपौ च                                         8.3.37

अनुवृत्तिः विसर्जनीय:, विसर्जनीयस्य, संहितायाम्

When a वर्ण belonging to कवर्ग or पवर्ग follows, there are instead of विसर्ग, optionally जिह्वामूलीय and उपध्मानीय.

Thus we have नृँर्‍पाहि, नृंर्‍पाहि, नृँःपाहि, नृंःपाहि, नृर्‍न्पाहि

99 तस्य परमाम्रेडितम्                                          8.1.2

Of that which is twice uttered, let the subsequent be called आम्रेडित.

100 कानाम्रेडिते                                                    8.3.12

अनुवृत्तिः नः, रु, पदस्य, संहितायाम्

Instead of न् of the पद कान्, let there be रु, when आम्रेडित follows.

काँस्कान् , कांस्कान्

101 छे च                                                         6.1.73

अनुवृत्तिः संहितायाम्, ह्रस्वस्य तुक्

When छ् follows, तुक् is the आगम for ह्रस्व (short) vowel.

Examples: शिवच्छाया How?

102 पदान्ताद्वा                                                      6.1.76

अनुवृत्तिः दीर्घात्, छे, संहितायाम्, तुक

When छ् follows a पदान्त दीर्घ (long) vowel, तुक् आगम is optional.

Examples: लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया


4 Responses to पाठ 12 – हल् सन्धि 4

  1. gkamesh says:


    this does not relate to this post. a generel doubt. The sound of ‘aur’ or ‘kaun’ etc in Hindi – the ‘au’ is between O and Ou. It is like the O of the english ‘of’. Is this right? And if it is so, does Sri Panini throw any light on this?


  2. Srinivasa says:

    The ‘au’ of Sanskrit per the revered teacher Bhattoji is pronounced using the throat and the lips (“Odautoh kanThoShTham”). Also it is vivRtam (“vivRtam svaraaNaam”) i.e., vowels are pronounced with open mouth. Please refer to the two tables under #10 तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् .

    The description of the ‘au’ of Hindi needs to be compared with the above description so as to do justice to your question. Unfortunately I haven’t read Hindi vyakaran to meaningfully comment on the ‘au’ of Hindi.

    Hope this helps.

  3. खरवसानयोर्विसर्जनीयः ८।३।१५॥ (संपुंकानां सो वक्तव्यः)
    विसर्जनीयस्य सः ८।३।३४॥

    (संपुंकानां सो वक्तव्यः) इति वार्तिकस्य का आवश्यकता अस्ति यतो हि विसर्जनीयस्य सः इति रेफस्य विसर्गस्य सः करोति एव?


  4. Srinivasa says:

    सिद्धान्तकौमुद्यां आह – खरि विसर्जनीयस्य सः स्यात् । एतदपवादे ‘वा शरि’ (#104) इति पाक्षिके विसर्गे प्राप्ते ‘संपुंकानां सो वक्तव्यः’ सँस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता ।

    विसर्जनीयस्य सः’ इति सिद्धे ‘संपुंकानाम्’ इति पुनर्विधानं व्यर्थमिति एतदपवाद इत्याह। पुनर्विधानं ‘वा शरि’ इति पाक्षिकविसर्गबाधनार्थमिति भावः। संपुंकानामिति अनेन वार्तिकेनात्र विसर्गस्य नित्यमेव सत्वमिति शेषः ।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )


Connecting to %s

%d bloggers like this: