पाठ 14 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः १

 116 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्                          1.2.45

अनुवृत्तिः

अर्थः धातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वा अर्थवत् शब्दस्वरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात्।

Let any significant form of word, not being a verbal root, an affix or what ends with an affix, be called a प्रातिपदिक.

उदाहरण: पुरुषः, कुण्डम्

टिप्पणि   प्रत्ययान्तं किम्? “प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितः तदादेः तदन्तस्य च ग्रहणम्”.

प्रातिपदिक may be broadly translated as a nominal base as distinguished from a verbal base or root which is designated a धातु। The प्रत्यय intended in this rule are the case endings only. This is evident from the fact that bases ending in कृत् and तद्धित प्रत्यय are declared to be प्रातिपदिक. Thus this rule can be considered to deal with simple (or अव्युत्पन्न) प्रातिपदिक whereas derivative प्रातिपदिक are dealt with in the next rule.

117 कृत्तद्धितसमासाश्च                                             1.2.46

अनुवृत्तिः प्रातिपदिकम्

अर्थः कृत्तद्धितान्तौ समासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञाः स्युः।

And let forms of words ending in the affixes called कृत् and तद्धित and समास also be called प्रातिपदिक.

उदाहरण: कर्त्ता, औपगवः, राजपुरुषः

118 स्वौजसमौट्छस्टाभ्यांभिस्-ङेभ्यांभ्यस्-ङसिभ्यांभ्यस्-ङसोसाम्-ङ्योस्सुप्   4.1.2

अनुवृत्तिः  ङ्याप् प्रातिपदिकात्,प्रत्ययः,परश्च

अर्थः सु औ जस् इति प्रथमा इत्यादि।

The case affixes are enunciated in this rule. The affixes have been capped with some mute letters (अनुबन्ध, इत्). These have been discussed elsewhere.

उदाहरण:

119 ङ्याप् प्रातिपदिकात्                                      4.1.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः ङ्यन्तात् आबन्तात् प्रातिपदिकात् च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः।

After what ends with the feminine termination ङी or आप् or after a प्रातिपदिक

उदाहरण:

टिप्पणि ङी and आप् in this rule are प्रत्यय, hence they stand for ङ्यन्त and आबन्त respectively. Moreover, the अनुबन्ध ङ् and प् in ङी and आप् serve the purpose of सामन्यग्रहण and hence ङी and आप् stand for ङीप्, ङीष् and ङीन्, चाप्, डाप् and टाप् respectively. Thus this rule tells us that the case affixes are appended to प्रातिपदिक and to words ending in feminine affixes ङी and आप्. This rule is an अधिकार whose scope extends till the end of अध्याय 5 of the अष्टाध्यायी.

120 प्रत्ययः                                                         3.1.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः

An affix.

उदाहरण: कर्त्तव्यम्, करणीयम्

टिप्पणिThis rule is an अधिकार whose scope extends till the end of अध्याय 5 of the अष्टाध्यायी.

           

121 परश्च                                              3.1.2

अनुवृत्तिः  प्रत्ययः

अर्थः ङ्यन्तातदाबन्तात् प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः।

And subsequent.

उदाहरण:  

The above 3 are अधिकार सूत्र। These 3 अधिकार सूत्र together mean that “let the affixes सु etc come after or be attached to words ending in ङि or आप् (that is to say, words with feminine terminations, ) and after प्रातिपदिक.  

122 सुपः                                                              1.4.103                            

अनुवृत्तिः  एकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः, त्रीणि त्रीणि

अर्थः सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि एकशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचन संज्ञानि स्युः।

Of सुप् – let the three expressions in each successive set of three be severally termed “the expression for  one (singular), “the expression for two” (dual) and the “expression for many” (plural)

उदाहरण:  सु (एकवचन), औ (द्विवचन), जस् (बहुवचन) इत्यादि

123 द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने                                1.4.22

अनुवृत्तिः  

अर्थः एक्त्वविवक्षायां एकवचनं, द्वित्वविवक्षायां द्विवचनम्

The dual and singular case affixes are to be employed severally in the sense of duality and unity.

उदाहरण:  ब्राह्मणौ पठतः। एकत्वे – ब्राह्मणः पठति

124 विरामोवसानम्                                            1.4.110

अनुवृत्तिः  

अर्थः वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञा स्यात्।

Let cessation or the absence of succeeding letters be called a pause (अवसान)

उदाहरण:  रामः

राम + सु;

राम + स् (how?)

राम + रु  (how?)

राम + र्  (how?)

रामः (खरवसानयोर्विसर्जनीयः)     

3 Responses to पाठ 14 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः १

  1. कवि +सु + लिखति (स्वौजस्मौट्o)
    कविस् + लिखति (उपदेशेऽजनुनासिक इत्)
    कविरु + लिखति (स-सजुषो रुः)
    कविर् + लिखति (उपदेशेऽजनुनासिक इत्) = कविर्लिखति|
    अत्र रेफः अवसाने नास्ति न च स खर्-परः, अतः रेफस्य विसर्गः न भवति|
    एवम् एव –
    कविस् + अलिखत् = कविरलिखत्
    गुरुस् + ब्रह्मा = गुरुर्ब्रह्मा

    व्यावहारिकं पणिनीयम् – डॉ नरेन्द्रः, संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी, १९९९, पृष्ठः ७०|

  2. Srinivasa says:

    ये पुनः कार्याभावानिवृत्तौ तावत् तेषाम् यत्नः क्रियते, तद्यथा घटेन कार्यँ करिष्यन् कुम्भकारकुलं गत्वा आह कुरु घटं कार्यमनेन करिष्यामीति न तद्वत् शब्दान् प्रयोक्ष्यमाणो वैयाकरणकुलं गत्वा आह कुरु शब्दान् प्रयोक्ष्य इति-महाभष्ये पतञ्जलिमहर्षिः

  3. Srinivasa says:

    इममुदाहरणमपेक्ष्य कालेवर्योऽपि किञ्चिद् कथयति। पश्यताम् – ‘हायर संस्कृत ग्रॅमर’, पृष्ठ ३१, #४९(अ)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: