पाठ 17 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ४

October 19, 2007

 140 टा-ङसि-ङसामिनात्स्याः                                          7.1.12

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, अतः

अर्थः अकारान्तादङ्गादुत्तरेषां टाङसिङसाम् इन, आत्, स्य-इत्येते आदेशा भवन्ति यथासंख्यम्।

Affixes टा, ङसि and ङस्, when occurring after an अङ्ग which ends in अ, are replaced by इन, आत् and स्य respectively.

उदाहरण: रामेण। (गुणो णत्वं च)

टिप्पणि   अत: -> अकारान्तस्य by तदन्तविधिः
                 3 स्थानी, 3 आदेशा: -> यथासंख्यम्
                 इन, आत्, स्य are all अनेकाल् -> सर्वादेशाः  (#45 अनेकाल् शित् सर्वस्य)

141 सुपि च                                                          7.3.102

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, अतो दीर्घो यञि

अर्थः सुपि च यञादौ परतोऽकारान्तस्याङ्गस्य दीर्घो भवति।

A दीर्घ vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग, also when a सुप् beginning with sounds denoted by प्रत्याहार यञ् follows.

उदाहरण: रामाभ्याम्।

टिप्पणि   अत: -> अकारान्तस्य by तदन्तविधिः
                 यञि -> यञादौ by तदादिविधिः

142 अतो भिस ऐस्                                               7.1.9

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य भिस ऐसित्ययमादेशो भवति।

Affix भिस्, when occurring after an अङ्ग which ends in अ, is replaced by ऐस्.

उदाहरण: रामैः।

143 ङेर्यः                                                               7.1.13

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, अतः

अर्थः अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य ‘ङे’ इत्येतस्य ‘य’ इत्ययमादेशो भवति।

Affix ङे, when occurring after an अङ्ग which ends in अ, is replaced by य.

उदाहरण:

144 स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ                                        1.1.56

अनुवृत्तिः  

अर्थः आदेशः स्थानिवत् स्यात् न तु स्थान्यलाश्रयविधौ। सुबादेशः सुब्वद्भवति। ‘सुपि च’ इति दीर्घत्वं भवति।

A substitute is treated like a substituendum except when an operation relative to an original sound is performed (अल्विधि).

उदाहरण: रामाय, रामाभ्याम्।

145 बहुवचने झल्येत्                                            7.3.103

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, अतः, सुपि

अर्थः बहुवचने झलादौ सुपि परतोऽकारान्तास्याङ्गस्य एकारादेशो भवति।

When a plural (बहुवचन) case affix (सुप्) beginning with झल् follows, ए is the substitute for the final अ of an अङ्ग.

उदाहरण: रामेभ्यः।

टिप्पणि: सुपि किम्? पचध्वम्।

146 वावसाने                                                      8.4.56

अनुवृत्तिः  झलाम्, चरः

अर्थः अवसाने झलां चरो वा भवति।

When a pause ensues, चर् may be optionally substituted for झल्.

उदाहरण: रामात्, रामाद्।

147 ओसि च                                                         7.3.104

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, अतः, एत्

अर्थः ओसि परतोऽकारान्तस्याङ्गस्य एकारादेशो भवति।

When ओस् follows, ए is the substitute for the final अ of an अङ्ग.  

उदाहरण: रामयोः।

148 ह्रस्वनद्यापो नुट्                                             7.1.54

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, आमि

अर्थः ह्रस्वान्तात् नद्यन्तात् आबन्ताच्चाङ्गादुत्तरस्यामो नुट् आगमो भवति।

आगम नुट् is introduced to case affix आम् when it occurs after an अङ्ग which ends in a short vowel (ह्रस्वान्त), in a form which is termed नदी (नद्यन्त), or else ends in the final affix आप् (आबन्त).

उदाहरण:

149 नामि                                                             6.4.3

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः नामि परतः अङ्गस्य दीर्घो भवति।

The final short vowel of an अङ्ग is replaced with its दीर्घ counterpart when नाम् follows.

उदाहरण: रामाणाम्, रामे, रामयोः।

150 आदेशप्रत्यययोः                                                        8.3.59

अनुवृत्तिः  नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि, सः, इण्कोः, अपदान्तस्य मूर्धन्यः, संहितायाम्।

अर्थः इण्कवर्गाभ्यामुत्तरस्य आदेशो यः सकारः प्रत्ययस्य च यः सकारस्तस्य मूर्धन्यादेशो भवति संहितायाम्।

The cerebral substitute shall take the place of the सकार, when the सकार is part of an आदेश, or of a प्रत्यय following इण् or कवर्ग, and is not the final letter of the पाद.

उदाहरण: रामेषु।

टिप्पणि The rule merely lays down मूर्धन्यादेश for सकार. But we have to determine the exact मूर्धन्य which is to be substituted. This is to be done in the basis of #17 स्थानेऽन्तरतमः. सकार and षकार are both ईषद्विवृत.

Thus we have completed the declension of the word राम. All अकारान्त words such as कृष्ण are to be similarly declined.

Advertisements

पाठ 16 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ३

October 10, 2007

 132 एकवचनं सम्बुद्धिः                                                   2.3.49

अनुवृत्तिः  संबोधने, प्रथमा

अर्थः संबोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात्।

In the sense of संबोधन, let the प्रथमा एकवचन be called सम्बुद्धि.

उदाहरण:

133 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्           1.4.13

अनुवृत्तिः  

अर्थः यः प्रत्ययो यस्मात् क्रियते तदादि शब्दस्वरूपं तस्मिन् प्रत्यये परेऽङ्गं स्यात्।

A form beginning with that after which a प्रत्यय is introduced is termed अङ्ग when the प्रत्यय follows.

उदाहरण:  राम, भव(ति)

टिप्पणि: The term अङ्ग is not simply assigned to the form after which a प्रत्यय is introduced. It is assigned to the form which begins with that form after which a प्रत्यय is introduced and may extend right up to the प्रत्यय and include constituents intervening between the initial form and the प्रत्यय. It’s only an अङ्ग when the प्रत्यय follows.

तदादि refers to a form which begins with a base after which a प्रत्यय has been introduced. Thus, a form beginning with a प्रातिपदिक (or धातु) may be construed as a form constituted of the base (#278 आद्यन्तवदेकस्मिन्), or a form beginning with a base plus something else before the प्रत्यय. A form can not be termed an अङ्ग simply because a प्रत्यय has been introduced after it. That is, the designation अङ्ग is contingent upon the following प्रत्यय. If, for example, the प्रत्यय has been deleted, what remains can not be called अङ्ग.

प्रत्यय is used twice in this rule. The first प्रत्यय is required not only for specifying the context as that of प्रत्ययविधि but also to clarify that, if a धातु is used with an उपसर्ग, the sequence of उपसर्ग + धातु, as a whole qualifies for the assignment of the term अङ्ग.

The word विधि is also necessary, since what is required by the rule is not simply a concatenation of प्रातिपदिक (or धातु) and प्रत्यय, but an introduction of प्रत्यय after the प्रातिपदिक (or धातु).

Likewise, the second प्रत्यय(as in प्रत्यये) ensures that when the प्रत्यय is deleted, the assignment of the term अङ्ग is blocked. Thus for a form to be assigned the term अङ्ग, प्रत्यय must follow.

134 एङ् ह्रस्वात्सम्बुद्धेः                                                   6.1.69

अनुवृत्तिः  हल्, लोपः

अर्थः एङन्ताद् ह्रस्वान्तादङ्गात् हल्लुप्यते संबुद्धेश्चेत।

After an अङ्ग ending in एङ् or in a short vowel, a हल् is deleted if it be that of सम्बुद्धि.

उदाहरण: हे राम। हे रामौ। हे रामाः।

135 अमि पूर्वः                                                      6.1.107

अनुवृत्तिः  अकः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः अमि परतोऽकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति।

When the vowel of अम् (द्वितीया एकवचन प्रत्यय) follows अक्, the form of the antecedent is the single substitute (एकादेश) for both.

उदाहरण: रामम्, रामौ।

136 लशक्वतद्धिते                                                     1.3.8

अनुवृत्तिः  प्रत्ययस्य, आदिः उपदेशे इत्

अर्थः तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या ल-श-कवर्गा इतः स्युः।

The ल, श and कवर्ग initial in a प्रत्यय, that is not a तद्धितप्रत्यय, is to be deleted.  

उदाहरण: शस् -> अस्

137 तस्माच्छसो नः पुंसि                                      6.1.103

अनुवृत्तिः  पूर्वसवर्णः, संहितायाम्

अर्थः तस्मात् पूर्वसवर्णदीर्घादुत्तरस्य शसोऽवयवस्य सकारस्य नकारादेशो भवति पुंसि।

After that long vowel (दीर्घ) homogeneous with the antecedent, न is substituted in place of स of शस्, in पुंल्लिङ्ग.

उदाहरण: राम + अस् -> रामास् -> रामान्

This is a form which might seem to give scope for applying the next rule.

           

138 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि                                         8.4.2

अनुवृत्तिः  रषाभ्यां नो णः, संहितायाम्

अर्थः अट् कवर्ग-पवर्ग-आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवं मिलितैश्च व्यवधानेऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः समानपदे।

Even when a separation is caused by the intervention of the प्रत्याहार अट्, कवर्ग, पवर्ग, आङ् and नुम्, singly or combined in any possible way, the substitution of the मूर्धन्य for the dental न following र, ष in the same पद shall take place.

उदाहरण:  

139 पदान्तस्य                                                     8.4.37                    

अनुवृत्तिः  न, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, रषाभ्यां नो णः, संहितायाम्

अर्थः पदव्यवायेऽपि सति नकारस्य णकारादेशो न भवति।

मूर्धन्य ण shall not be substituted in place of dental न final in a पद (पदान्त)

उदाहरण:  रामान्।


पाठ 15 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः २

October 7, 2007

 125 सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ                           1.2.64

अनुवृत्तिः

अर्थः सरूपाणां शब्दानामेकविभक्तौ परत एकशेषौ भवति। एकः शिष्यते, इतरे निवर्त्तन्ते।

In any individual विभक्ति, there is but one form retained of the words, always similar in form. That is to say, the dual, which means “two राम”, implies “राम and राम;” and the plural, which means “more राम than two”, implies at least “राम, and राम, and राम”.

उदाहरण: रामश्च रामश्च रामौ। रामश्च रामश्च रामश्च रामाः।

126 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः                                        6.1.102

अनुवृत्तिः  अकः दीर्घः, एकः पूर्वपरयोः, अचि संहितायाम्

अर्थः अकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात्।

In the place of the first two (cases), let a letter homogeneous with the former be substituted.

उदाहरण: राम + औ -> रामा इति प्राप्ते

टिप्पणि: प्रथमाशब्दः विभक्तिविशेषे रूढः, तत्साहचर्यात् द्वितीयापि प्रथमेत्युक्ता। तस्यां प्रथमायां द्वितीयायां च विभक्तावचि अकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः भवति।

127 नादिचि                                                         6.1.104

अनुवृत्तिः  पूर्वसवर्णः, दीर्घः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः आदिचि न पूर्वसवर्णदीर्घः।

When इच् follows अ or आ, the substitution of the long vowel homogeneous with the antecedent (पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः) shall not take place.

उदाहरण: वृद्धिरेचि। रामौ।

128 बहुषु बहुवचनम्                                              1.4.21

अनुवृत्तिः  

अर्थः बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं स्यात्।

In the sense of multiety, plural.

उदाहरण: Since द्वि and एक are specifically mentioned in #123, it follows that बहु signifies a number from त्रि onwards; the present rule lays down that the plural ending is appended to nominal bases to denote any number from three onwards. So when three राम are to be spoken of, we shall have राम राम राम + जस्

129 चुटू                                                                 1.3.7

अनुवृत्तिः  आदिः, प्रत्ययस्य, आदिः, प्रत्ययस्य, उपदेशे इत्

अर्थः प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः।

चवर्ग and टवर्ग initial in a प्रत्यय are to be deleted.

उदाहरण: By the present rule, ज् of जस् is an इत् and hence is to be deleted. The case ending is actually reduced to अस्, and the position now is राम राम राम + अस्. Then by #125, only one राम will remain and the other two will be dropped. Thus we have राम + अस्.

Here comes the difficulty: #1 declares that the final consonant of an उपदेश is an इत् and is therefore dropped. This danger is averted by the following two rules.

           

130 विभक्तिश्च                                                       1.4.104

अनुवृत्तिः  सुपः, तिङः, त्रीणि त्रीणि

अर्थः सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः।

And सुप्and तिङ् are called विभक्ति.

उदाहरण:  

131 न विभक्तौ तुस्माः                                          1.3.4                       

अनुवृत्तिः  उपदेशे हलन्त्यम् इत्

अर्थः विभक्तिस्थाः तवर्गसकारमकाराः न इतः।

तवर्ग, स् and म् standing in a विभक्ति are not to be deleted.

उदाहरण:  Therefore the final स् of जस् is not to be deleted, notwithstanding #1.

राम अस् -> रामास् -> रामाः