पाठ 15 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः २

 125 सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ                           1.2.64


अर्थः सरूपाणां शब्दानामेकविभक्तौ परत एकशेषौ भवति। एकः शिष्यते, इतरे निवर्त्तन्ते।

In any individual विभक्ति, there is but one form retained of the words, always similar in form. That is to say, the dual, which means “two राम”, implies “राम and राम;” and the plural, which means “more राम than two”, implies at least “राम, and राम, and राम”.

उदाहरण: रामश्च रामश्च रामौ। रामश्च रामश्च रामश्च रामाः।

126 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः                                        6.1.102

अनुवृत्तिः  अकः दीर्घः, एकः पूर्वपरयोः, अचि संहितायाम्

अर्थः अकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात्।

In the place of the first two (cases), let a letter homogeneous with the former be substituted.

उदाहरण: राम + औ -> रामा इति प्राप्ते

टिप्पणि: प्रथमाशब्दः विभक्तिविशेषे रूढः, तत्साहचर्यात् द्वितीयापि प्रथमेत्युक्ता। तस्यां प्रथमायां द्वितीयायां च विभक्तावचि अकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः भवति।

127 नादिचि                                                         6.1.104

अनुवृत्तिः  पूर्वसवर्णः, दीर्घः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः आदिचि न पूर्वसवर्णदीर्घः।

When इच् follows अ or आ, the substitution of the long vowel homogeneous with the antecedent (पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः) shall not take place.

उदाहरण: वृद्धिरेचि। रामौ।

128 बहुषु बहुवचनम्                                              1.4.21


अर्थः बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं स्यात्।

In the sense of multiety, plural.

उदाहरण: Since द्वि and एक are specifically mentioned in #123, it follows that बहु signifies a number from त्रि onwards; the present rule lays down that the plural ending is appended to nominal bases to denote any number from three onwards. So when three राम are to be spoken of, we shall have राम राम राम + जस्

129 चुटू                                                                 1.3.7

अनुवृत्तिः  आदिः, प्रत्ययस्य, आदिः, प्रत्ययस्य, उपदेशे इत्

अर्थः प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः।

चवर्ग and टवर्ग initial in a प्रत्यय are to be deleted.

उदाहरण: By the present rule, ज् of जस् is an इत् and hence is to be deleted. The case ending is actually reduced to अस्, and the position now is राम राम राम + अस्. Then by #125, only one राम will remain and the other two will be dropped. Thus we have राम + अस्.

Here comes the difficulty: #1 declares that the final consonant of an उपदेश is an इत् and is therefore dropped. This danger is averted by the following two rules.


130 विभक्तिश्च                                                       1.4.104

अनुवृत्तिः  सुपः, तिङः, त्रीणि त्रीणि

अर्थः सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः।

And सुप्and तिङ् are called विभक्ति.


131 न विभक्तौ तुस्माः                                          1.3.4                       

अनुवृत्तिः  उपदेशे हलन्त्यम् इत्

अर्थः विभक्तिस्थाः तवर्गसकारमकाराः न इतः।

तवर्ग, स् and म् standing in a विभक्ति are not to be deleted.

उदाहरण:  Therefore the final स् of जस् is not to be deleted, notwithstanding #1.

राम अस् -> रामास् -> रामाः


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )


Connecting to %s

%d bloggers like this: