पाठ 16 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ३

 132 एकवचनं सम्बुद्धिः                                                   2.3.49

अनुवृत्तिः  संबोधने, प्रथमा

अर्थः संबोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात्।

In the sense of संबोधन, let the प्रथमा एकवचन be called सम्बुद्धि.

उदाहरण:

133 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्           1.4.13

अनुवृत्तिः  

अर्थः यः प्रत्ययो यस्मात् क्रियते तदादि शब्दस्वरूपं तस्मिन् प्रत्यये परेऽङ्गं स्यात्।

A form beginning with that after which a प्रत्यय is introduced is termed अङ्ग when the प्रत्यय follows.

उदाहरण:  राम, भव(ति)

टिप्पणि: The term अङ्ग is not simply assigned to the form after which a प्रत्यय is introduced. It is assigned to the form which begins with that form after which a प्रत्यय is introduced and may extend right up to the प्रत्यय and include constituents intervening between the initial form and the प्रत्यय. It’s only an अङ्ग when the प्रत्यय follows.

तदादि refers to a form which begins with a base after which a प्रत्यय has been introduced. Thus, a form beginning with a प्रातिपदिक (or धातु) may be construed as a form constituted of the base (#278 आद्यन्तवदेकस्मिन्), or a form beginning with a base plus something else before the प्रत्यय. A form can not be termed an अङ्ग simply because a प्रत्यय has been introduced after it. That is, the designation अङ्ग is contingent upon the following प्रत्यय. If, for example, the प्रत्यय has been deleted, what remains can not be called अङ्ग.

प्रत्यय is used twice in this rule. The first प्रत्यय is required not only for specifying the context as that of प्रत्ययविधि but also to clarify that, if a धातु is used with an उपसर्ग, the sequence of उपसर्ग + धातु, as a whole qualifies for the assignment of the term अङ्ग.

The word विधि is also necessary, since what is required by the rule is not simply a concatenation of प्रातिपदिक (or धातु) and प्रत्यय, but an introduction of प्रत्यय after the प्रातिपदिक (or धातु).

Likewise, the second प्रत्यय(as in प्रत्यये) ensures that when the प्रत्यय is deleted, the assignment of the term अङ्ग is blocked. Thus for a form to be assigned the term अङ्ग, प्रत्यय must follow.

134 एङ् ह्रस्वात्सम्बुद्धेः                                                   6.1.69

अनुवृत्तिः  हल्, लोपः

अर्थः एङन्ताद् ह्रस्वान्तादङ्गात् हल्लुप्यते संबुद्धेश्चेत।

After an अङ्ग ending in एङ् or in a short vowel, a हल् is deleted if it be that of सम्बुद्धि.

उदाहरण: हे राम। हे रामौ। हे रामाः।

135 अमि पूर्वः                                                      6.1.107

अनुवृत्तिः  अकः, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः अमि परतोऽकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति।

When the vowel of अम् (द्वितीया एकवचन प्रत्यय) follows अक्, the form of the antecedent is the single substitute (एकादेश) for both.

उदाहरण: रामम्, रामौ।

136 लशक्वतद्धिते                                                     1.3.8

अनुवृत्तिः  प्रत्ययस्य, आदिः उपदेशे इत्

अर्थः तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या ल-श-कवर्गा इतः स्युः।

The ल, श and कवर्ग initial in a प्रत्यय, that is not a तद्धितप्रत्यय, is to be deleted.  

उदाहरण: शस् -> अस्

137 तस्माच्छसो नः पुंसि                                      6.1.103

अनुवृत्तिः  पूर्वसवर्णः, संहितायाम्

अर्थः तस्मात् पूर्वसवर्णदीर्घादुत्तरस्य शसोऽवयवस्य सकारस्य नकारादेशो भवति पुंसि।

After that long vowel (दीर्घ) homogeneous with the antecedent, न is substituted in place of स of शस्, in पुंल्लिङ्ग.

उदाहरण: राम + अस् -> रामास् -> रामान्

This is a form which might seem to give scope for applying the next rule.

           

138 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि                                         8.4.2

अनुवृत्तिः  रषाभ्यां नो णः, संहितायाम्

अर्थः अट् कवर्ग-पवर्ग-आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवं मिलितैश्च व्यवधानेऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः समानपदे।

Even when a separation is caused by the intervention of the प्रत्याहार अट्, कवर्ग, पवर्ग, आङ् and नुम्, singly or combined in any possible way, the substitution of the मूर्धन्य for the dental न following र, ष in the same पद shall take place.

उदाहरण:  

139 पदान्तस्य                                                     8.4.37                    

अनुवृत्तिः  न, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, रषाभ्यां नो णः, संहितायाम्

अर्थः पदव्यवायेऽपि सति नकारस्य णकारादेशो न भवति।

मूर्धन्य ण shall not be substituted in place of dental न final in a पद (पदान्त)

उदाहरण:  रामान्।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: