पाठ 18 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ५

 151 सर्वादीनि सर्वनामानि                                     1.1.27

अनुवृत्तिः  

अर्थः सर्वशब्द आदिर्येषां तानीमानि सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति।

सर्व etc are called सर्वनाम. There are 35 words in the सर्वादिगण.

152 जसः शी                                                         7.1.17

अनुवृत्तिः  सर्वनाम्नः, अतः, अङ्गस्य

अर्थः अकारान्तात् सर्वनाम्नोऽङ्गाद् उत्तरस्य जसः स्थाने शी इत्ययमादेशो भवति।

The प्रत्यय जस्, when occurring after a सर्वनाम ending in अ, is replaced with शी.

उदाहरण: सर्वे।

टिप्पणि Why did the आचार्य not stipulate a short इ as the replacement? The long vowel is stipulated for the benefit of a subsequent rule (दीर्घोच्चारणमुत्तरार्थम्) viz., नपुंसकाच्च (#235)

शी is a सर्वादेश on account of अनेकाल्त्वं due to स्थानिवद्भाव, not due to शित्त्वं. The शकार is then deleted by लशक्वतद्धिते (#136).

153 सर्वनाम्नः स्मै                                              7.1.14

अनुवृत्तिः  ङेः, अतः, अङ्गस्य

अर्थः अकारान्तात् सर्वनाम्न उत्तरस्य ङेः स्थाने स्मै इत्ययामादेशो भवति।

The प्रत्यय ङे, when occurring after a सर्वनाम अङ्ग ending in अ, is replaced with स्मै.

उदाहरण: सर्वस्मै।

154 ङसि-ङ्योः स्मात्-स्मिनौ                                      7.1.15
 

अनुवृत्तिः  सर्वनाम्नः, अतः, अङ्गस्य

अर्थः अकारान्तात् सर्वनाम्न उत्तरयोः ङसि ङि इत्येतयोः स्थाने यथासङ्ख्यं स्मात् स्मिन् इत्येतावादेशो भवतः।

प्रत्यय ङसि and ङि, when occurring after a सर्वनाम अङ्ग which ends in अ, is replaced by स्मात् and स्मिन्, respectively.

उदाहरण: सर्वस्मात्, सर्वस्मिन्

155 आमि सर्वनाम्नः सुट्                                     7.1.52

अनुवृत्तिः  आत्, अङ्गस्य

अर्थः अवर्णान्तात् सर्वनाम्न उत्तरस्य आमः सुट् आगमो भवति।

The आगम सुट् is introduced to the प्रत्यय आम् when it occurs after a सर्वनाम अङ्ग ending in अ.

उदाहरण: सर्वेषाम्। शेषं रामवत्।

156 पूर्वपरावर-दक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् 1.1.34

अनुवृत्तिः  विभाषा, जसि, सर्वनामानि

अर्थः पूर्व, पर इत्यादयः जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञकानि भवन्ति संज्ञाभिन्न व्यवस्थायाम्।

Words such as पूर्व, पर etc are optionally termed सर्वनाम

a) when operations relative to जस् are performed

b) when what is being denoted is व्यवस्था ‘relative difference or location in time and space’ and not संज्ञा, ‘name’

157 स्वमज्ञातिधनाख्यायाम्                                1.1.35

अनुवृत्तिः  विभाषा, जसि, सर्वनामानि

अर्थः ज्ञातिधनाभिधायकं स्वशब्दं वर्जयित्वाऽन्यत्र स्वशब्दस्य जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञा भवति।

The word स्व is optionally termed सर्वनाम

  • a) when operations relative to जस् are to be performed
  • b) स्व does not express ज्ञाति ‘relative’ or धन ‘wealth or property’

158 अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः                         1.1.36

अनुवृत्तिः  विभाषा, जसि, सर्वनामानि

अर्थः बहिर्योगे, उपसंव्याने च गम्यमानेऽन्तरशब्दस्य जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञा भवति।

The word अन्तर is optionally termed सर्वनाम

  • a) when operations relative to जस् are to be performed
  • b) when either बहिर्योग ‘connection with exterior location’ or उपसंव्यान ‘undergarment’ is being expressed.

159 पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा                                    7.1.16

अनुवृत्तिः  ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ, सर्वनाम्नः, अतः, अङ्गस्य

अर्थः पूर्वादिभ्यो नवभ्यः सर्वनाम्न उत्तरयोर्ङसिङ्योः स्थाने स्मात् स्मिन् इत्येतावादेशौ विकल्पेन भवतः।

The प्रत्यय ङसि and ङि, are optionally replaced with स्मात् and स्मिन् respectively, when they occur after nine सर्वनाम enumerated in the list beginning with पूर्व.

उदाहरण:  पूर्वस्मात्, पूर्वात्। पूर्वस्मिन्, पूर्वे। एवं परादीनाम्। शेषं सर्ववत्।

160 प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च                   1.1.33

अनुवृत्तिः  विभाषा, जसि, सर्वनामानि

अर्थः प्रथम, चरम इत्येते शब्दा जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञका भवन्ति।

The words प्रथम ‘first’, चरम ‘last’ etc, as well as those ending in the प्रत्यय तय optionally are termed सर्वनाम when operations relative to जस् are to be performed.

उदाहरण: प्रथमे, प्रथमाः। शेषं रामवत्। नेमे नेमाः। शेषं सर्ववत् ।

तीयस्य ङित्सु वा। द्वितीयस्मै। द्वितीयायेत्यादि। एवं तृतीयः। निर्जरः।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: