पाठ 19 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ६

161 जराया जरसन्यतरस्याम्                              7.2.101

अनुवृत्तिः  अचि, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः अजादौ विभक्तौ परतो जरा इत्येतस्य जरस् इत्ययमादेशो भवति विकल्पेन।

Instead of जरा, there is optionally जरस् when a विभक्ति beginning with a vowel follows.

उदाहरणः  जरशब्दस्य जरस्। निर्जरसौ निर्जरसः इत्यादि।

टिप्पणिः This rule also takes up the word निर्जर and enjoins the substitution of जरस् optionally for जरा, when followed by case-ending beginning with a vowel. The substitute जरस् is सर्वादेश, since it is अनेकाल्. Actually the substitute is laid down for the word जरा only. But as a corollary of येन विधिः तदन्तस्य (1.1.72), we have another परिभाषा: पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च. Therefore the substitute जरस् will replace जरा (by itself) or जरा at the end of a compound.

But in निर्जर we do not get the word जरा at all. Also, the आदेश is to replace only what has been mentioned i.e., जरा, in the present case. So it is said “निर्दिश्यमानस्यादेशाः भवन्ति”.

But the above maxim is overruled by another maxim “एकदेशविकृतमनन्यवत्” i.e., a form which is modified in one place should still be accepted as its unmodified original “छिन्नोऽपि पुच्छे श्वा श्वैव, न चाश्वो न च गर्दभो इति न्यायात् ”

Now the declension of आकारान्त पुंल्लिङ्ग word such as विश्वपा

162 दीर्घाज्जसि च                                               6.1.105

अनुवृत्तिः  न इचि, पूर्वसवर्णः, दीर्घः, एकः पूर्वपपरयोः, संहितायाम्

अर्थः दीर्घात् परः जसि इचि च परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशो न भवति।

When जस् or इच् comes after a दीर्घ vowel, the दीर्घ homogeneous with the prior is not substituted for both.

उदाहरण: विश्वपौ।विश्वपाः।हे विश्वपाः।विश्वपाम्। विश्वपौ।

टिप्पणि This rule basically negates प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (#126)

163 सुडनपुंसकस्य                                                         1.1.43

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थानम्

अर्थः नपुंसकभिन्नो यः सुट् तस्य सर्वनामसंज्ञा भवति।

Let सुट् (which is a प्रत्याहार formed of सु, the first case affix and औट्, the fifth case affix and which serves as a name common to the five), but not of a नपुंसकलिङ्ग word.

उदाहरण: द्वितीया बहुवचन – विश्वपा शस्। शस् is not सर्वनामस्थान।

164 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने                                  1.4.17

अनुवृत्तिः  पदं

अर्थः सर्वनामस्थानभिन्नेषु स्वादिषु प्रत्ययेषु परतः पूर्वं पदसंज्ञं भवति।

A form is termed पद when a स्वादि affix (enumerated in 4.1.2 स्वौजस् etc thru 5.4.151 उरः प्रभृतिभ्यः कप्) affix which is not a सर्वनामस्थान follows.

उदाहरण: विश्वपा is a पद since शस् is not सर्वनामस्थान|

165 यचि भम्                                                       1.4.18

अनुवृत्तिः  स्वादिश्वसर्वनामस्थाने

अर्थः सर्वनामस्थानभिन्नस्वादौ यकारादौ अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भसंज्ञं भवति।

A form is termed भ when a स्वादि affix which begins with य or अच्, which is not a सर्वनामस्थान, follows.

उदाहरण: According to this rule, विश्वपा can be designated a भ also when followed by शस्। Thus the base विश्वपा has two possible designations

a) पद

b) भ

166 आ कडारादेका संज्ञा                                           1.4.1

अनुवृत्तिः  

अर्थः इतः ऊर्ध्वं ‘कडाराः कर्मधारये’ (2.2.38) इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा ज्ञेया, या पराऽनवकाशा च।

From this point on (i.e., from 1.4.1 onward till 2.2.38), only one term should be assigned viz., that which is subsequent and that which will have no other opportunity of being applied.

उदाहरणः Since the designation भ is पर, विश्वपा is a भ।

167 आतो धातोः                                                   6.4.140

अनुवृत्तिः  लोपः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोपो भवति। अलोऽन्त्यस्य।

The final आ, of an अङ्ग termed भ which ends in a verbal root ending in आ, is deleted.

उदाहरणः विश्वपः (द्वितीया बहुवचन)। विश्वपा (तृतीया एकवचन)। विश्वपाभ्यामित्यादि। एवं शङ्खध्मादयः।। धातोः किम्? हाहान्॥ हाहा इति गन्धर्वविशेषस्य संज्ञा॥

We now come to the declension of nouns ending in इ.  

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: