पाठ 27 – अजन्तनपुंसकलिङ्गाः

234 अतोऽम्                                                                           7.1.24

अनुवृत्तिः  स्वमोर्नपुंसकात्, अङ्गस्य

अर्थः अदन्तान्नपुंसकादङ्गादुत्तरस्य स्वमोः स्थाने ‘अम्’ इत्ययमादेशो भवति।

Let अम् be the substitute of सु and अम् प्रत्यय after a नपुंसक अङ्ग ending in अ.

उदाहरणः  ज्ञानम्। हे ज्ञान।

टिप्पणिः अमोऽम्विधानं तु ‘स्वमोर्नपुंसकात्’ इति लुङ् निवृत्त्यर्थं। 

235 नपुंसकाच्च                                                                    7.1.19

अनुवृत्तिः  औङः, शी, अङ्गस्य

अर्थः  नपुंसकादङ्गादुत्तरस्य औङः स्थाने शी इत्ययमादेशो भवति।

Let शी be the substitute of औ and औट् when occurring after a नपुंसक अङ्ग.

उदाहरण: ज्ञान + औ। भसंज्ञा।

टिप्पणिः #164 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17

        #165 यचि भम्          1.4.18

236 यस्येति च                                                                      6.4.148

अनुवृत्तिः  लोपः, तद्धिते, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  इवर्णान्तस्य अवर्णान्तस्य चाङ्गस्य भस्य ईकारे तद्धिते च परतो लोपो भवति।

The final sound of a नपुंसक अङ्ग termed भ, which ends in इ or अ, is deleted when ई or a तद्धित प्रत्यय follows.

उदाहरण:   ज्ञाने। ज्ञान + शी -> ज्ञान + ई इति अकारलोपे स्थिते

औङः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः  

 

टिप्पणिः  इश्च अश्च यम् । यस्य ईति च।

237 जश्शसोः शिः                                                                       7.1.20

अनुवृत्तिः  नपुंसकात्, अङ्गस्य

अर्थः  नपुंसकादङ्गादुत्तरयोर्जश्शसोः स्थाने शि इत्ययमादेशो भवति।

जस् and शस् occurring after a नपुंसक अङ्ग are replaced by शि.

उदाहरण:  ज्ञान + जस् -> ज्ञान + शि इति स्थिते।

238 शि सर्वनामस्थानम्                                                        1.1.42

अनुवृत्तिः  

अर्थः ‘जश्शसोः शिः’ इत्यनेन यः ‘शिः’ आदेशः तस्य सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति।

शि ( a substitute for जस् and शस् after a नपुंसक अङ्ग) is termed a सर्वनामस्थान

उदाहरण: ज्ञान + इ

239 नपुंसकस्य झलचः                                                                      7.1.72

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  झलन्तस्य अगन्तस्य च नपुंसकस्याङ्गस्य सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति।

नुम् is introduced to a नपुंसक अङ्ग which ends either in a झल् or in a अच् when a सर्वनामस्थान follows.

उदाहरण:  

टिप्पणिः Where is the नुम् introduced?

 240 मिदचोऽन्त्यात् परः                                                                  1.1.47

अनुवृत्तिः  

अर्थः  अचां सन्निविष्टानामन्त्यादचः परो मिद्भवति।

The मिदागम is to be introduced after the last vowel in the अङ्ग.

उदाहरण:  ज्ञान + न् + इ -> ज्ञानानि

टिप्पणि:  उपधादीर्घः

241 अद् ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः                                                            7.1.25

अनुवृत्तिः  स्वमोः, अङ्गस्य

अर्थः  डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः परयोः स्वमोः ‘अद्ड्’ इत्ययमादेशो भवति।

सु and अम्, when occurring after the first five अङ्ग starting from डतरच्, are replaced with अद्ड्.

उदाहरण:  कतर अद् इति स्थिते।

टिप्पणिः  डित्करणं टिलोपार्थम्।

242  टेः                                                                                         6.4.143

अनुवृत्तिः  डिति, लोपः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः भसंज्ञकस्याङ्गस्य टेर्लोपो भवति, डिति प्रत्यये परतः।

The टि of an अङ्ग termed भ is deleted when a डित् प्रत्यय follows.

उदाहरण:  कतरद्। अन्यतमस्य त्वन्यतममित्येव।

 

एकतरात् प्रतिषेधो वक्तव्यः । एकतरम्।

243  ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य                                        1.2.47

अनुवृत्तिः  

अर्थः  नपुंसकलिङ्गे अर्थे वर्तमानं यत् प्रातिपदिकं तस्य ह्रस्वो भवति।

प्रातिपदिक ending in a vowel shortens its final vowel when followed by नपुंसक case endings.

उदाहरण:  श्रीपम्। श्रीपे। श्रीपाणि।

 

टिप्पणिः अचश्च इति परिभाषासूत्रमुपतिष्ठते। तेन अजन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वो भवति।

244  स्वमोर्नपुंसकात्                                                              7.1.23

अनुवृत्तिः  लुक्, अङ्गस्य

अर्थः  नपुंसकादङ्गादुत्तरयोः सु अम् इत्येतयोः लुक् भवति।

सु and अम्, when occurring after a नपुंसक अङ्ग, are deleted by means of लुक्.

उदाहरण:  वारि।

 

245  इकोऽचि विभक्तौ                                     7.1.73

अनुवृत्तिः  नपुंसकस्य, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  इगन्तस्य नपुंसकस्याङ्गस्याजादौ विभक्तौ परतः नुमागमो भवति।

नुम् आगम is introduced to a नपुंसक अङ्ग ending in इक् when a विभक्ति beginning in अच् follows.

उदाहरण:  वारिणी।वारीणि। हे वारे। हे वारि।

 

टिप्पणिः न लुमतेति निषेधस्य अनित्यत्वाद्पक्षे सम्बुद्धिनिमित्तो गुणः।

 

वृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन

246  अस्थि-दधि-सक्थ्यक्ष्णामनङुदात्तः                                7.1.75

अनुवृत्तिः  तृतीयादिषु, अचि विभक्तौ, नपुंसकस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अस्थि, दधि, सक्थि, अक्षि इत्येतेषां नपुंसकानां अङ्गानां तृतीयादिषु अजादिषु विभक्तिषु परतोऽनङ् इत्ययमादेशो भवति, स चोदात्तो भवति।

The final of a नपुंसक अङ्ग viz., अस्थि, दधि, सक्थि, अक्षि, is replaced with अनङ् marked with उदात्त, when a (टादौ अचि) vowel initial nominal ending enumerated beginning with तृतीया, ‘third triplet, instrumental’ follows.

 

उदाहरण: 

 

247  अल्लोपोऽनः                                              6.4.134

अनुवृत्तिः  भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अन् इत्येवमन्तस्याङ्गस्य भस्य अनोऽकारलोपो भवति।

The अत् of an अङ्ग termed भ which ends in अन् is deleted by means of लोप।

 

उदाहरण:  अस्थ्ना। दध्ना। दध्नः। दध्नोः। दध्नोः।

 

248  विभाषा ङिश्योः                                         6.4.136

अनुवृत्तिः  अल्लोपोऽनः, अङ्गस्य,

अर्थः  ङि शी इत्येतयोः परतः अनोऽकारस्य विकल्पेन लोपो भवति।

The अ of अन् which occurs at the end of an अङ्ग is optionally deleted by means of लोप, when प्रत्यय ङि, शी follow।

 

उदाहरण:  दध्नि, दधनि।

249 तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद् गालवस्य                                    7.1.74

अनुवृत्तिः  इकोऽचि विभक्तौ, नपुंसकस्य, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  तृतीयादिषु अजादिषु विभक्तिषु भाषितपुंस्कं नपुंसकं इगन्तमङ्गं गालवस्याचार्यस्य मतेन पुंवद् भवति।

A नपुंसक अङ्ग which ends in a इक् and has a corresponding form with the denotation of masculine, is, in the opinion of Acharya Galava, treated as if masculine when a (टादौ अचि) vowel initial nominal ending enumerated beginning with तृतीया, ‘third triplet, instrumental’ follows.

 

उदाहरण:  सुधिया। सुधिनेत्यादि।

250 एच इग्घ्रस्वादेशे                                                   1.1.48

अनुवृत्तिः  

अर्थः  एचः स्थाने ह्रस्वादेशे कर्त्तव्ये इगेव ह्रस्वो भवति, नान्यः।

If a short vowel is to replace an एच्, इक् alone is to be understood as a replacement.

 

उदाहरण:  प्रद्यो -> प्रद्यु।

         प्ररै -> प्ररि।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: