पाठ 28 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

251 हो ढः                                                                               8.2.31

अनुवृत्तिः  झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः हकारस्य ढकारादेशो भवति, झलि परतः पदांन्ते च।

In place of ह, let there be ढ when झल्  follows,  or at the end of a पद.

उदाहरणः  लिह् सु -> लिह् -> लिढ् -> लिड् -> लिट। लिहौ। लिहः। लिड्भ्याम्। लिट्त्सु। लिट्सु।

 

252 दादेर्धातोर्घः                                                                           8.2.32

अनुवृत्तिः  हः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  दकारादेः धातोर्हकारस्य स्थाने घकारादेशो भवति, झलि परतः पदान्ते च।

When झल् follows, or at the end of a पद, घ is the substitute of the ह of that धातु, in an उपदेश, which begins with a द.

उदाहरण: दुह् सु -> दुघ् सु

 

253  एकाचो बशो भष्   झषन्तस्य स्ध्वोः                                          8.2.37

अनुवृत्तिः  धातोः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः धातोरवयवो य एकाच् झषन्तस्तदवयवस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति, झलि सकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च।

भष् is the substitute of बश् which is part of that धातु has but one vowel and ends in जश्, when स् or ध्व् follows, or at the end of a पद.

उदाहरण: दुघ् सु -> धुघ् सु -> धुक् -> धुग्। दुहौ। दुहः। धुग्भ्याम् । धुक्षु।

 

254 वा द्रुह-मुह-ष्णुह-ष्णिहाम्                                   8.2.33

अनुवृत्तिः  धातोर्घः, हः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः द्रुह, मुह, ष्णुह, ष्णिह इत्येतेषां धातूनां हकारस्य स्थाने विकल्पेन घकारादेशो भवति, झलि परतः पदान्ते च।

When झल् follows or at the end of a पद, घ will optionally be the substitute of the ह in the: (verbs) धातु द्रुह्, मुह्, ष्णुह् and ष्णिह.

उदाहरण: द्रुह् -> ध्रुक् -> ध्रुग्

           -> ध्रुट् -> ध्रुड्

 

255 धात्वादेः षः सः                                                                     6.1.64

अनुवृत्तिः  उपदेशे

अर्थः धात्वादेः षकारस्य स्थाने उपदेशावस्थायां सकारादेशो भवति।

स् will be the substitute of the ष् occurring initially in a धातु.

उदाहरण: ष्णुह् -> स्नुक

 

टिप्पणिः ‘निमित्तापाये नैमित्तकस्याप्यपायः’ इति णस्य नत्वम्।

 

256 इग्यणः सम्प्रसारणम्                                                                 1.1.45

अनुवृत्तिः  

अर्थः  यणः स्थाने य इक् तस्य सम्प्रसारणसंज्ञा भवति।

इग्यो यणः स्थाने भूतो भावी वा तस्य सम्प्रसारणमित्येषा संज्ञा भवति।

Let the इक्, coming in the place of यण्, be called सम्प्रसारण.

उदाहरणः  

 

257 वाह ऊठ्                                                                            6.4.132

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  वाह् इत्येवमन्तस्याङ्गस्य भस्य ऊठ् इत्येतत् सम्प्रसारणं भवति।

A form termed सम्प्रसारण, namely ऊठ्, comes in place of the final वाह् of an अङ्ग termed भ.

उदाहरणः  वाह् -> ऊ + आह्

 

258 सम्प्रसारणाच्च                                                                6.1.106

अनुवृत्तिः  पूर्वः, एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः  सम्प्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति, संहितायां विषये।

A single replacement similar to the preceding vowel comes in place of both, the preceding सम्प्रसारण vowel and the vowel which follows, when संहिता finds scope.

उदाहरणः  विश्ववाह् अस् -> विश्व ऊ आह् अस् -> विश्वौ आह् अस् -> विश्वौह् अस् -> विश्वौहः

 

259 चतुरनडुहोरामुदात्तः                                                         7.1.98

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः  चतुर् अनडुह् इत्येतयोः सर्वनामस्थाने परत आम् आगमो भवति, स चोदात्तः।

The आगम आम् marked with उदात्त, is introduced to an अङ्ग, namely चतुर् and अनडुह्, when a विभक्ति termed सर्वनामस्थान follows.

उदाहरणः  चतुर् + जस् -> चतु आम् र् + जस् -> चत्वारः

 

260 सावनडुहः                                                                        7.1.82

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  सौ परतोऽनडुहोऽङ्गस्य नुमागमो भवति।

The आगम नुम् is introduced to an अङ्ग, namely अनडुह्, when the प्रत्यय सु follows.

उदाहरणः  अनडुह् स् -> अनड्वाह् स् -> अनड्वान ह् स् -> अनड्वान्

 

261 अम्  सम्बुद्धौ                                                                    7.1.99

अनुवृत्तिः  चतुरनडुहोः, अङ्गस्य

अर्थः  सम्बुद्धौ परतश्चतुरनडुहोरमागमो भवति।

The आगम अम् is introduced to an अङ्ग, namely चतुर् and अनडुह्, when a विभक्ति termed सम्बुद्धि follows.

उदाहरणः  हे अनड्वन् । अनड्वाहौ। अनड्वाहः।

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: