पाठ 33 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

May 30, 2008

329 युष्मदस्मदोः षष्ठी-चतुर्थी-द्वितीयास्थयोर्वान्नावौ        8.1.20

अनुवृत्तिः  अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः  पदादुत्तरयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं वाम् नौ इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरणः  युवयोः, आवयोः      -> वाम्, नौ।

         युवाभ्याम्, आवाभ्याम् -> वाम्, नौ।

         युवाम्, आवाम्       -> वाम्, नौ।

टिप्पणि: एकवचनबहुवचनान्तयोः आदेशान्तरविधानाद् द्विवचनान्तयोः एतावादेशौ विज्ञायेते।

  

330 बहुवचनस्य वस्-नसौ                               8.1.21

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः,अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः  पदादुत्तरयोः बहुवचनान्तयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं वस् नस् इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरण:  युष्माकम्, अस्माकम् ->  वः, नः।

         युष्मभ्यम्, अस्मभ्यम् -> वः, नः।

         युष्मान्, अस्मान्     -> वः, नः।

 

 

331  तेमयावेकवचनस्य                         8.1.22

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः,अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः  पदादुत्तरयोः एकवचनान्तयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं ते मे इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरण: तुभ्यं, मह्यं -> ते, मे।

         तव, मम -> ते, मे।

टिप्पणि:  द्वितीयान्तस्य आदेशान्तरविधानसामर्थ्याद् षष्ठीचतुर्थ्योः एवायं योगः।

 

332 त्वामौ द्वितीयायाः                        8.1.23

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, एकवचनस्य, अनुदात्तं सर्वमपादादौ, पदात्, पदस्य

अर्थः द्वितीयायाः यदेकवचनं तदन्तयोरपादादौ वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः पदयोर्यथासंख्यं त्वा मा इत्येतावादेशौ भवतः। तौ च अनुदात्तौ भवतः।

 

उदाहरण: त्वाम्, माम् -> त्वा, मा।

 

वार्त्तिक  1. एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशाः वक्तव्याः।

       2. एकतिङ् वाक्यम्।

       3. एते वान्नावादयोऽनन्वादेशे वा वक्तव्याः।

     

333 पादः पत्                           6.4.130

अनुवृत्तिः  भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  पाद्शब्दान्तस्याङ्गस्य भस्य पद् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: सुपदः। सुपदा। सुपाद्भ्याम् ।

 

 

334 अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति                6.4.24

अनुवृत्तिः   नलोपः, अङ्गस्य

अर्थः  अनिदितामङ्गानां हलन्तानामुपधाया नकारस्य लोपो भवति, किति ङिति च प्रत्यये परतः।

उदाहरणः   प्राङ्। प्राञ्चौ। प्राञ्चः।

 

 

टिप्पणिः  प्राञ्च् सु -> प्राच् सु (नलोपः)

                -> प्रा नुम् च् (उगिदचां)

                -> प्रान् (संयोगान्तस्य लोपः)

                -> प्रान् क् (क्विन्प्रत्ययस्य कुः)

                -> प्राङ्

         प्राञ्च् औ -> प्राच् औ -> प्रान् च् औ

                 -> प्रां च् औ -> प्राञ्च् औ -> प्राञ्चौ।

 

335 अचः                                              6.4.138

अनुवृत्तिः  अल्लोपः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अच् इत्ययमञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते। तदन्तस्य भस्य अकारस्य लोपो भवति।

 

 

336 चौ                                               6.3.138

अनुवृत्तिः  पूर्वस्य दीर्घोऽणः, उत्तरपदे, संहितायाम्

अर्थः  चौ परतः पूर्वस्याणो दीर्घो भवति। चौ इत्यनेन अञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते। ।

 

उदाहरणः  प्राचः। प्राचा। प्राग्भ्याम्।

 

337 उद ईत्                               6.4.139

अनुवृत्तिः  अचः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  उद उत्तरस्य भसँज्ञकस्याच ईकारादेशो भवति।

 

उदाहरणः  उदीचः।

 

 

338 समः समि                            6.3.93

अनुवृत्तिः  अञ्चतौ वप्रत्यये, उत्तरपदे

अर्थः  सम् इत्येतस्य समि इत्ययमादेशो भवति, वप्रत्ययान्ते अञ्चतावुत्तरपदे।

 

उदाहरणः  सम्यङ्। सम्यञ्चौ। समीचः।

 

 

 

339 सहस्य सध्रिः                         6.3.95

अनुवृत्तिः  अञ्चतौ वप्रत्यये, उत्तरपदे

अर्थः  सहस्य सध्रिरित्ययमादेशो भवति, वप्रत्ययान्ते अञ्चतावुत्तरपदे।

 

उदाहरणः  सध्र्यङ्। सध्र्यञ्चौ। सध्र्यञ्चः। सध्रीचः।

 

 

 

340 तिरसस्तिर्यलोपे                             6.3.94

अनुवृत्तिः  अञ्चतौ वप्रत्यये, उत्तरपदे

अर्थः  तिरस् इत्येतस्य तिरि इत्ययमादेशो भवति, वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परतोऽलोपे सति (यदाऽस्य लोपो न भवति)

उदाहरणः  तिर्यङ्। तिर्यञ्चौ। तिर्यञ्चः। तिरश्चः। तिर्यग्भ्याम्।

 

टिप्पणिः तिर्यङ् ।

                तिरस् अञ्च् क्विन्  (क्विन् , अनुनासिक लोपः)

               तिरि अच् -> तिरि अन् च् सु  (नुम्, सुलोपः, अनुस्वारः)

               तिर्यञ्च्            (परसवर्णः, संयोगान्त लोपः)

               तिर्यन् -> तिर्यङ् (क्विन्प्रत्ययस्य कुः)

 

        तिरश्चः ।

 

                तिरस् अञ्च्   (क्विन् लोपः)

                तिरस् च्   (अनुनासिक लोपः, भसंज्ञा, अलोपः, अलोपान्नतिर्य्यादेशः)

                तिरश्च् शस्  (श्चुत्व) -> तिरश्चः

 

 

341 नाञ्चेः पूजायाम्                             6.4.30

अनुवृत्तिः  उपधायाः, क्ङिति, नलोपः, अङ्गस्य

अर्थः  पूजायामर्थे अञ्चेरङ्गस्योपधायाः नकारस्य लोपो न भवति।

उदाहरणः  प्राङ्। प्राञ्चौ। प्राञ्चः।

टिप्पणिः  प्राङ्क्षु, प्राङ्ख़्षु। (ङ्णोः कुक्टुक् शरि, चयोः द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्)

 

 

342 सान्त-महतः संयोगस्य                       6.4.10

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थानेऽसम्बुद्धौ, नोपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  सकारान्तस्य संयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया दीर्घो भवति, असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने परतः।

उदाहरणः  महान्। महान्तौ। महान्तः।

टिप्पणिः 

 

343 अत्वसन्तस्य चाधातोः                        6.4.14

अनुवृत्तिः  सौ, असम्बुद्धौ, उपधायाः., अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  धातुभिन्नस्य अत्वन्तस्य असन्तस्य चाङ्गस्योपधायाः सावसम्बुद्धौ परतो दीर्घो भवति।

उदाहरणः  धीमान्। धीमन्तौ। धीमन्तः।

टिप्पणिः  अत्वसन्तस्य -> अत् अन्तस्य, अस् अन्तस्य (कथम् ?)

 

344 उभे अभ्यस्तम्                       6.1.5

अनुवृत्तिः  द्वे

अर्थः   ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे भवतः।

उदाहरणः  

टिप्पणिः  द्वे इति वर्त्तमाने उभेग्रहणं समुदायसंज्ञाप्रतिपत्त्यर्थम्।

 

 

345 नाभ्यस्ताच्छतुः                       7.1.78

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः   अभ्यस्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्नुम्न भवति।

उदाहरणः  ददत्। ददतौ। ददतः।

टिप्पणिः 

 

 

346 जक्षित्यादयः षट्                     6.1.6

अनुवृत्तिः  अभ्यस्तम्

अर्थः   जक्ष इति धातुरित्यादयश्चान्ये षट् धातवोऽभ्यस्तसंज्ञका भवन्ति

उदाहरणः  जक्षत्। जक्षतौ। जक्षतः।

टिप्पणिः   

 


पाठ 32 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

May 16, 2008

307 व्रश्च भ्रस्ज सृज मृज यज राज भ्राज च्छशां षः       8.2.36

अनुवृत्तिः  धातोः, झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्यात् झलि पदान्ते च।

 

उदाहरणः  राज् सु -> राज् -> राष् -> राड् -> राट्

  

308 विश्वस्य वसुराटोः                                   6.3.128

अनुवृत्तिः  पूर्वस्य दीर्घोऽणः, उत्तरपदे, संहितायाम्

अर्थः  विश्व इत्येतस्य वसु राट् इत्येतयोरुत्तरपदयोः दीर्घो भवति।

 

उदाहरण:  विश्वाराट्। विश्वावसुः।

         विश्वराज् सु  (क्विबन्त) -> विश्वराज् 

        विश्वाराज्

विश्वाराष् (8.2.36)

विश्वाराड् (8.2.39)

विश्वाराट् (8.4.56)

 

टिप्पणि:  राडिति पदान्तोपलक्षणार्थम्। विश्वराजौ – अपदान्तत्वान्न दीर्घः।

309  स्कोः संयोगाद्योरन्ते च                           8.2.29

अनुवृत्तिः  झलि, लोपः, पदस्य

अर्थः पदान्ते झलि च परतो यः संयोगास्तदाद्योः सकारककारयोर्लोपो भवति।

 

उदाहरण: भृट्, भृड्। भृज्जौ। भृज्जः।

भृस्ज् सु -> भृस्ज् -> भृज् -> भृष् -> भृड् -> भृट्।

भृस्ज़् औ -> भृश्ज् औ -> भृज्ज् -> भृज्जौ। एवं भृज्जः।

 

टिप्पणि:  हलादौ विभक्तौ -> भृट्, भृड् इति

         अजादौ विभक्तौ -> भृज्ज् इति

 

310 तदो सः सावनन्त्ययोः                     7.2.106

अनुवृत्तिः  विभक्तौ, अङ्गस्य, त्यदादीनाम् (मण्डूकप्लुति)

अर्थः त्यदादीनामनन्त्ययोस्तकारदकारयोः स्थाने सकारादेशो भवति सौ परतः।

 

उदाहरण: त्यद् -> स्यः। तद् -> सः। यद् -> यः । एतद् -> एषः।

     

311 ङेप्रथमयोरम्                              7.1.28

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः  युष्मदस्मद्भ्यामङ्गाभ्यामुत्तरस्य ङे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्च विभक्त्योः स्थाने अम् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: युष्मद् सु -> युष्मद् अम्।

टिप्पणि:  प्रथमयोः – प्रथमाद्वितीययोः

 

312 त्वाहौ सौ                                            7.2.94

अनुवृत्तिः   मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  सौ विभक्तौ परतो युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यथासंख्य त्व अह इत्येतावादेशौ स्तः।।

 

उदाहरणः  

 

313 शेषे लोपः                                     7.2.90

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  एतयोः टि लोपः

 

उदाहरणः  त्वम्। अहम्।

        युष्मद् सु -> युष्मद् अम् -> युष्म् अद् अम् -> त्व अद् अम् -> त्वद् अम्

        त्व अम् -> त्वम्

 

टिप्पणिः  कश्च शेषः? यत्र आकारो यकारश्च न विहितः।

 

314 युवावौ द्विवचने                                      7.2.92

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  द्विवचने ये युष्मदस्मदी तयोर्मपर्यन्तस्य स्थाने युव आव इत्येतावादेशौ भवतः।

 

उदाहरणः  युष्मद् औ -> युव अद् अम् -> युवद् अम्।

 

315 प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्                     7.2.88

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  प्रथमायाश्च द्विवचने विभक्तौ परतो युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति भाषायां विषये।

 

उदाहरणः  युवद् अम् -> युवा अम् -> युवाम् । एवं आवाम्।

 

316 यूय वयौ जसि                               7.2.93

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  जसि विभक्तौ परतो यथासंख्यं युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यूय वय इत्येतावादेशौ भवतः।

 

उदाहरणः  युष्मद् जस् -> यूय अद् जस् -> यूयद् अस् -> यूयद् अम् -> यूय् अम् -> यूयम् ।

टिप्पणिः

 

317 त्वमावेकवचने                                     7.2.97

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  एकवचने ये युष्मदस्मदी तयोर्मपर्यन्तस्य त्व म इत्येतावादेशौ भवतः। 

उदाहरणः  युष्मद् अम् -> त्व अद् अम् -> त्वद् अम्

 

 

318 द्वितीयायां च                         7.2.87

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मदोः, आ विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः  द्वितीयायां च विभक्तौ परत युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति।

उदाहरणः  त्वद् अम् -> त्व आ अम् -> त्वाम्। एवं माम्।

 

319 शसो न                                                   7.1.29

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, युष्मदस्मद्भ्याम्

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य शसो नकारादेशो भवति।

 

उदाहरण: युष्मान्। अस्मान्।

 

टिप्पणि: युष्मद् शस् -> युष्म् आ अस् (द्वितीयायां च)

                  -> युष्मान् (तस्माच्छसो नः पुंसि)

        युष्मद् शस् -> युष्म् आ शस् (द्वितीयायां च)

                  -> युष्म् आ न् स् (शसो न, आदेः परस्य)

                  -> युष्म् आ न् (संयोगान्तस्य लोपः)

 

320 योऽचि                                                              7.2.89

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, विभक्तौ, युष्मदस्मदोरनादेशे

अर्थः अजादौ विभक्तावनादेशे युष्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति।

.

उदाहरण:  त्वया। मया।

टिप्पणि: युष्मद् टा -> त्वद् आ (त्वमावेकवचने)

                -> त्वय् आ (योऽचि)

                -> त्वया।

 

321 युष्मदस्मदोरनादेशे                                       7.2.86

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, आ विभक्तौ

अर्थः युष्मद् अस्मद् इत्येतयोरनादेशे विभक्तौ परत आकारादेशो भवति।

.

उदाहरण:  युष्माभिः। अस्माभिः।

टिप्पणि: अनादेशे किम्? युष्मत्। अस्मत्।

 

322 तुभ्य-मह्यौ ङयि                                        7.2.94

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यथासंख्यं तुभ्य मह्य इत्येतावादेशौ भवतो ङयि परतः।

.

उदाहरण:  युष्मद् ङे -> युष्म् अद् ङे -> तुभ्य अद् अम् -> तुभ्य अम् -> तुभ्यम्

टिप्पणि:

 

 

323 भ्यसोभ्यम्                                             7.1.30

अनुवृत्तिः  युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य भ्यसः स्थाने भ्यम् (अभ्यम् इति वा) आदेशो भवति।

.

उदाहरण:  युष्मभ्यम्। अस्मभ्यम्।

टिप्पणि:

 

 

 

324 एकवचनस्य च                                    7.1.32

अनुवृत्तिः  पञ्चम्या अत्, युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य पञ्चम्या एकवचनस्य च स्थाने अत् इत्ययमादेशो भवति।

.

उदाहरण:  युष्मद् ङसि -> युष्मद् अत् -> त्व अद् अत् -> त्वद् अत् -> त्वत्।

 

 

 

 

325 पञ्चम्या अत्                                          7.1.31

अनुवृत्तिः  भ्यसः, युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य पञ्चम्या भ्यसः स्थाने अत् इत्ययमादेशो भवति।

.

उदाहरण:  युष्मद् भ्यस् -> युष्मद् अत् -> युष्म् अद् अत् -> युष्मत्।

 

 

 

326 तव ममौ ङसि                                                   7.2.96

अनुवृत्तिः  मपर्यन्तस्य, युष्मदस्मदोः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यथासंख्यं तव मम इत्येतावादेशौ भवतः ङसि विभक्तौ परतः।

.

उदाहरण: 

 

 

 

327 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्                                7.1.27

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः युष्मद् अस्मद् इत्येताभ्यामङ्गाभ्यामुत्तरस्य ङस स्थाने अश् इत्ययमादेशो भवति।

.

उदाहरण:  युष्मद् ङस् -> तव अद् अस् -> तवद् अश् -> तव् अ -> तव।

 

 

 

328 साम आकम्                                                   7.1.33

अनुवृत्तिः   युष्मदस्मद्भ्याम्, अङ्गस्य

अर्थः युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य साम स्थाने आकम् इत्ययमादेशो भवति।

.

उदाहरण:  युष्मद् आम् -> युष्मद् साम् -> युष्मद् आकम् -> युष्म् अद् आकम् -> युष्माकम्।

 

 

 

 

 


पाठ 31 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

May 9, 2008

297 ष्णान्ता षट्                                                                 1.1.24

अनुवृत्तिः  संख्या

अर्थः  षकारान्ता नकारान्ता च या संख्या सा षट्संज्ञिका भवति।

 

उदाहरणः  षष्, पञ्च, सप्त, अष्ट, नव, दश ।

टिप्पणिः ‘अन्तग्रहणमौपदेशिकार्थम्’ इति काशिका।

 

298  नोपधायाः                                                                       6.4.7

अनुवृत्तिः  नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  नान्तस्याङ्गस्योपधायाः नामि परतो दीर्घो भवति।

 

उदाहरण:  पञ्चानाम्। पञ्चसु।

 

299 अष्टन  आ विभक्तौ                                                                 7.2.84

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः अष्टनो विभक्तौ परत आकारादेशो भवति।

 

उदाहरण:

 

300 अष्टाभ्य औश्                                                                   7.1.21

अनुवृत्तिः  जश्शसोः, अङ्गस्य

अर्थः कृताकाराद् अष्टन् शब्दादुत्तरयोर्जश्शसोः स्थाने औश् इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरण: अष्टौ। अष्टौ। अष्टाभिः। अष्टाभ्यः। अष्टानाम्। अष्टासु।

टिप्पणिः ‘षड्भ्यो लुक’ इत्येतस्य अपवादोऽयम्।

         

 

301 ऋत्विग् दधृक्-स्रग् –दिगुष्णिगञ्चु-युजि-क्रुञ्चां च     3.2.59

अनुवृत्तिः  क्विन्, सुपि, धातो, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  ऋत्विक्, दधृक्, स्रक्, दिक्, उष्णिक् इत्येते पञ्चशब्दा क्विन्प्रत्ययान्ताः। अञ्चु, युजि, क्रुञ्च धातुभ्यश्च क्विन् प्रत्ययो भवति।

 

उदाहरण:

 

302 कृदतिङ्                                                                                     3.1.93

अनुवृत्तिः   तत्र, धातोः, प्रत्ययः

अर्थः  अस्मिन् धात्वाधिकारे तिङ् भिन्नाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञकाः भवन्ति ।

 

उदाहरणः  

 

 

303 वेरपृक्तस्य                                                            6.1.67

अनुवृत्तिः  लोपः

अर्थः  अपृक्तस्य वेः लोपो भवति।

 

उदाहरणः  

 

 

304 क्विन्प्रत्ययस्य कुः                                                    8.2.62

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  क्विन्प्रत्ययस्य पदस्य कवर्गादेशो भवति।

 

उदाहरणः  ऋत्विक्। ऋत्विग्। ऋत्विजौ। ऋत्विग्भ्याम्।

 

305 युजेरसमासे                                               7.1.71

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  युजेरङ्गस्यासमासे सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति।

 

उदाहरणः  युङ्, युञ्जौ, युञ्जः।

 

 

306 चोः कुः                                 8.2.30

अनुवृत्तिः  झलि, अन्ते च, पदस्य

अर्थः  चवर्गस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, झलि परत पदान्ते च।

 

उदाहरणः  सुयुक्। खन् (*)।

टिप्पणिः (*) ‘खञ्ज्’ शब्दोऽयम्। हल्ङ्यादिना सुलोपे जकारस्य संयोगान्तलोपः। ततो निमित्तापायाद् अनुस्वारपरसवर्णयोर्निवृत्तिः। खन् इति रूपम्।

 

 


पाठ 30 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

May 2, 2008

280 द्वितीयाटौस्स्वेनः                                                           2.4.34

अनुवृत्तिः  एतदः, इदमोऽन्वादेशे अनुदात्तः

अर्थः  द्वितीया टा ओस् इत्येतासु विभक्तिषु परतोऽन्वादेशे वर्त्तमानयोः इदमेतद्शब्दयोरनुदात्त ‘एन’ आदेशो भवति।

 

उदाहरणः  एनम्।एनेन। एनान्। एनयोः।अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति। राजा।

टिप्पणि: आदेशः कथनम्। अन्वादेशोऽनुकथनम्।

281  न ङिसम्बुद्ध्योः                                                             8.2.8

अनुवृत्तिः  नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य, पदस्य

अर्थः  प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य ङौ सम्बुद्धौ च परतो लोपो न भवति।

 

उदाहरण:  हे राजन्। राजानौ। राजानः। राज्ञः।

 

ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः

अर्थः  उत्तरपदे परतो यो ङि तस्मिन् परे ‘न ङिसम्बुद्ध्योः’  इति निषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः।

एवं च चर्मतिल इत्यत्र उत्तरपदे परत ‘न ङि ..’ इति प्रतिषेधाभावाद् नकारस्य लोपो निर्बाध इति भावः।

उदाहरण:  ब्रह्मणि निष्ठा अस्य ब्रह्मनिष्ठः। चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः।

 

282 नलोपः सुप्-स्वर-संज्ञा-तुग्विधिषु कृति                          8.2.2

अनुवृत्तिः  असिद्धः

अर्थः सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति नलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति।

 

उदाहरण: राजभ्याम्। राजभिः । राजभ्यः। राजन्। राज्ञि। राजसु। राजाश्वः। यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः। ब्रह्मणः। ब्रह्मणा।

 

283 न संयोगाद्वमन्तात्                                                          6.4.137

अनुवृत्तिः  अल्लोपोऽनः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः वकारान्तात् मकारान्तात् संयोगादुत्तरस्य अनोऽकारस्य लोपो न भवति।

 

उदाहरण: यज्वनः। यज्वना। यज्वभ्याम्।

टिप्पणि: वश्च मश्च वमौ, वमौ अन्ते यस्य स वमन्तः।

         

 

284 इन्-हन्-पूषार्यम्णां शौ                                                     6.4.12

अनुवृत्तिः  उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः इन्, हन्, पूषन्, अर्यमन् इत्येवमन्तानामङ्गानामुपधाया शौ परतो दीर्घो भवति, नान्यत्र।

 

उदाहरण:

 

285 सौ च                                                                                 6.4.13

अनुवृत्तिः   इन्-हन्-पूषार्यम्णां, असम्बुद्धौ, उप्धायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  सावसम्बुद्धौ परतः इन्हन्पूषार्यम्णामुपधाया दीर्घो भवति।

 

उदाहरणः  वृत्रहा। हे वृत्रहन्! ।

 

 

 

286 एकाजुत्तरपदे णः                                                              8.4.12

अनुवृत्तिः  प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु, पूर्वपदात्, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, संहितायाम्

अर्थः  एकाजुत्तरपदे समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च यो नकारस्तस्य णकारादेशो भवति ।

 

उदाहरणः  वृत्रहणौ। वृत्रहणः।

 

 

287 हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु                                                             7.3.54

अनुवृत्तिः  कु, अङ्गस्य

अर्थः  हन्तेर्हकारस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे च।

 

उदाहरणः  वृत्रहन् शस् -> वृत्रह् न् अस् -> वृत्रघ्नः।

 

288 मघवा बहुलम्                                                                  6.4.128

अनुवृत्तिः  तृ, अङ्गस्य

अर्थः  मघवन् इत्येतस्याङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरणः  मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः। मघवन्तम्। मघवन्तौ। मघवतः। मघवता।

टिप्पणिः इह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति, बहुलग्रहणात्।

क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।

शिष्टप्रयोगाननुसृत्य लोके विज्ञेयमेतद्बहुलग्रहे तु॥

 

 

289 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः                                       7.1.70

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  धातुवर्जितानामुगितामङ्गानामञ्चतेश्च नुमागमो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

 

उदाहरणः  हे मघवन्!। मघवद्भ्याम्।

 

290 श्व-युव-मघोनामतद्धिते                                                    6.4.133

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  श्वन्, युवन्, मघवन् इत्येतेषां भसंज्ञकानामङ्गानामतद्धिते प्रत्यये परत: सम्प्रसारणं भवति।

उदाहरणः  मघवन् शस् -> मघोनः।

 

 

 

291 न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्                                                       6.1.37

अनुवृत्तिः  

अर्थः  सम्प्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः सम्प्रसारणं न भवति।

उदाहरणः  यूनः। यूना। अर्वा। हे अर्वन्!।

 

 

 

292 अर्वणस्त्रसावनञः                                                             6.4.127

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः  अर्वन् इत्येतस्याङ्गस्य तृ इत्ययमादेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवति, स च नञ उत्तरो न भवति।

उदाहरणः  अर्वन्तौ।अर्वन्तः। अर्वद्भ्याम्।

 

 

293 पथिमथ्यृभुक्षामात्                                                          7.1.85

अनुवृत्तिः  सौ, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परत आकारादेशो भवति।

उदाहरणः  पथिन् सु -> पथि आ स्

टिप्पणि: सुलोपो न।

 

 

294 इतोऽत्  सर्वनामस्थाने                                                         7.1.86

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामिकारस्य स्थाने अकारादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः

दाहरणः  पथ आ स्।

 

 

295 थो न्थः                                                                                  7.1.87

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, पथिमथोः, अङ्गस्य

अर्थः  पथिमथोस्थकारस्य स्थाने ‘न्थ’ इत्ययमादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

दाहरणः  पन्थ आ स् -> पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः।

 

 

 

296 भस्य टेर्लोपः                                                                    7.1.88

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथ्यादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति।

दाहरणः  पथिन् शस् -> पथः। पथा। पथे।