पाठ 30 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

280 द्वितीयाटौस्स्वेनः                                                           2.4.34

अनुवृत्तिः  एतदः, इदमोऽन्वादेशे अनुदात्तः

अर्थः  द्वितीया टा ओस् इत्येतासु विभक्तिषु परतोऽन्वादेशे वर्त्तमानयोः इदमेतद्शब्दयोरनुदात्त ‘एन’ आदेशो भवति।

 

उदाहरणः  एनम्।एनेन। एनान्। एनयोः।अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति। राजा।

टिप्पणि: आदेशः कथनम्। अन्वादेशोऽनुकथनम्।

281  न ङिसम्बुद्ध्योः                                                             8.2.8

अनुवृत्तिः  नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य, पदस्य

अर्थः  प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य ङौ सम्बुद्धौ च परतो लोपो न भवति।

 

उदाहरण:  हे राजन्। राजानौ। राजानः। राज्ञः।

 

ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः

अर्थः  उत्तरपदे परतो यो ङि तस्मिन् परे ‘न ङिसम्बुद्ध्योः’  इति निषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः।

एवं च चर्मतिल इत्यत्र उत्तरपदे परत ‘न ङि ..’ इति प्रतिषेधाभावाद् नकारस्य लोपो निर्बाध इति भावः।

उदाहरण:  ब्रह्मणि निष्ठा अस्य ब्रह्मनिष्ठः। चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः।

 

282 नलोपः सुप्-स्वर-संज्ञा-तुग्विधिषु कृति                          8.2.2

अनुवृत्तिः  असिद्धः

अर्थः सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति नलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति।

 

उदाहरण: राजभ्याम्। राजभिः । राजभ्यः। राजन्। राज्ञि। राजसु। राजाश्वः। यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः। ब्रह्मणः। ब्रह्मणा।

 

283 न संयोगाद्वमन्तात्                                                          6.4.137

अनुवृत्तिः  अल्लोपोऽनः, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः वकारान्तात् मकारान्तात् संयोगादुत्तरस्य अनोऽकारस्य लोपो न भवति।

 

उदाहरण: यज्वनः। यज्वना। यज्वभ्याम्।

टिप्पणि: वश्च मश्च वमौ, वमौ अन्ते यस्य स वमन्तः।

         

 

284 इन्-हन्-पूषार्यम्णां शौ                                                     6.4.12

अनुवृत्तिः  उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः इन्, हन्, पूषन्, अर्यमन् इत्येवमन्तानामङ्गानामुपधाया शौ परतो दीर्घो भवति, नान्यत्र।

 

उदाहरण:

 

285 सौ च                                                                                 6.4.13

अनुवृत्तिः   इन्-हन्-पूषार्यम्णां, असम्बुद्धौ, उप्धायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  सावसम्बुद्धौ परतः इन्हन्पूषार्यम्णामुपधाया दीर्घो भवति।

 

उदाहरणः  वृत्रहा। हे वृत्रहन्! ।

 

 

 

286 एकाजुत्तरपदे णः                                                              8.4.12

अनुवृत्तिः  प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु, पूर्वपदात्, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, संहितायाम्

अर्थः  एकाजुत्तरपदे समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च यो नकारस्तस्य णकारादेशो भवति ।

 

उदाहरणः  वृत्रहणौ। वृत्रहणः।

 

 

287 हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु                                                             7.3.54

अनुवृत्तिः  कु, अङ्गस्य

अर्थः  हन्तेर्हकारस्य स्थाने कवर्गादेशो भवति, ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे च।

 

उदाहरणः  वृत्रहन् शस् -> वृत्रह् न् अस् -> वृत्रघ्नः।

 

288 मघवा बहुलम्                                                                  6.4.128

अनुवृत्तिः  तृ, अङ्गस्य

अर्थः  मघवन् इत्येतस्याङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययमादेशो भवति।

 

उदाहरणः  मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः। मघवन्तम्। मघवन्तौ। मघवतः। मघवता।

टिप्पणिः इह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति, बहुलग्रहणात्।

क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।

शिष्टप्रयोगाननुसृत्य लोके विज्ञेयमेतद्बहुलग्रहे तु॥

 

 

289 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः                                       7.1.70

अनुवृत्तिः  नुम्, अङ्गस्य

अर्थः  धातुवर्जितानामुगितामङ्गानामञ्चतेश्च नुमागमो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

 

उदाहरणः  हे मघवन्!। मघवद्भ्याम्।

 

290 श्व-युव-मघोनामतद्धिते                                                    6.4.133

अनुवृत्तिः  सम्प्रसारणम्, भस्य, अङ्गस्य

अर्थः  श्वन्, युवन्, मघवन् इत्येतेषां भसंज्ञकानामङ्गानामतद्धिते प्रत्यये परत: सम्प्रसारणं भवति।

उदाहरणः  मघवन् शस् -> मघोनः।

 

 

 

291 न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्                                                       6.1.37

अनुवृत्तिः  

अर्थः  सम्प्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः सम्प्रसारणं न भवति।

उदाहरणः  यूनः। यूना। अर्वा। हे अर्वन्!।

 

 

 

292 अर्वणस्त्रसावनञः                                                             6.4.127

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः  अर्वन् इत्येतस्याङ्गस्य तृ इत्ययमादेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवति, स च नञ उत्तरो न भवति।

उदाहरणः  अर्वन्तौ।अर्वन्तः। अर्वद्भ्याम्।

 

 

293 पथिमथ्यृभुक्षामात्                                                          7.1.85

अनुवृत्तिः  सौ, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परत आकारादेशो भवति।

उदाहरणः  पथिन् सु -> पथि आ स्

टिप्पणि: सुलोपो न।

 

 

294 इतोऽत्  सर्वनामस्थाने                                                         7.1.86

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामिकारस्य स्थाने अकारादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः

दाहरणः  पथ आ स्।

 

 

295 थो न्थः                                                                                  7.1.87

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, पथिमथोः, अङ्गस्य

अर्थः  पथिमथोस्थकारस्य स्थाने ‘न्थ’ इत्ययमादेशो भवति, सर्वनामस्थाने परतः।

दाहरणः  पन्थ आ स् -> पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः।

 

 

 

296 भस्य टेर्लोपः                                                                    7.1.88

अनुवृत्तिः  पथिमथ्यृभुक्षाम्, अङ्गस्य

अर्थः  पथ्यादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति।

दाहरणः  पथिन् शस् -> पथः। पथा। पथे।

 

 

 

 

 

2 Responses to पाठ 30 – हलन्तपुंल्लिङ्गाः

  1. Himanshu Pota says:

    What is the need for सौ च when we have already looked at सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ?
    As I understand the latter covers the former too.

    Thanks.

    Himanshu

  2. Srinivasa says:

    The rule नोपधायाः 6.4.7 permits lengthening of the उपधा in the case of नान्त words. The previous rule ‘इन्-हन् … 6.4.12’ restricts such lengthening for these words only in front of शी. The present rule extends such lengthening, in the case of these words, to सु also.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: