पाठ 45 – तिङन्ते भ्वादयः

December 13, 2008

 

 

अत सातत्य गमने

 

 

 

443 अत आदेः                                7.4.70

अनुवृत्तिः  दीर्घः, लिटि, अभ्यासस्य, अङ्गस्य

अर्थः  अभ्यासस्यादेरकारस्य दीर्घो भवति लिटि परतः।

उदाहरणम्   अ अत् अ  -> आ अत् अ (अत आदेः) -> आ आत् अ (अत उपधायाः)  -> आत

टिप्पणी अतो गुणे इत्यनेन पररूपत्वे प्राप्ते तदपवादो दीर्घत्वं विधीयते।

लङ्

444 आडजादीनाम्                                             6.4.72

अनुवृत्तिः  लुङ् लङ् लृङ्क्षु, उदात्तः, अङ्गस्य

अर्थः  अजादीनां अङ्गानां आट् आगमो भवति, लुङ् लङ् लृङ्क्षु परतः, उदात्तश्च स भवति।

उदाहरणम्  अत् शप् तिप् -> अत् अ त् (इतश्च) -> आट् अत् अ त् (आडजादीनाम्) -> आ अत् अ त् -> आ त् अ त् (आटश्च – वृद्धिः) -> आतत्

 

लुङ्

445 अस्तिसिचोऽपृक्ते                                       7.3.96

अनुवृत्तिः  ईट्, हलि, सार्वधातुके, अङ्गस्य

अर्थः  अस्तेरङ्गात् सिजन्ताच्च उत्तरस्यापृक्तस्य हलादेः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति।

उदाहरणम्  अत् तिप् -> अत् च्लि तिप् -> अत् सिच् तिप् -> आट् अत् सिच् तिप् -> आत् स् त् -> आत् इस् त् (आर्धधातुकस्येड् वलादेः) -> आत् इस् ईट् त् (अस्तिसिचोऽपृक्ते) -> आत् इस् ईत्

 

446 इट ईटि                                             8.2.28

अनुवृत्तिः  सस्य, लोपः

अर्थः इट उत्तरस्य सकारस्य लोपो भवति ईटि परतः

 

उदाहरणम्  आत् इ ईत्

 

वार्त्तिकम्   सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः

 

उदाहरणम्  आतीत्  (अकः सवर्णे दीर्घः  6.1.97)

          आतिष्टाम। आत् इस् झि इति स्थिते

 

447 सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च                                        3.4.109

अनुवृत्तिः  झेर्जुस्, लस्य, ङितः,

अर्थः  सिचः परस्य अभ्यस्तसंज्ञकेभ्यो वेत्तेश्चोत्तरस्य ङितो झेर्जुसादेशो भवति।

 

उदाहरणम्  आत् इस् झि -> आत् इस् झुस् -> आतिषुः (आदेशप्रत्ययोः)

 

 

448   ह्रस्वं लघु                                      1.4.10

अनुवृत्तिः  

अर्थः  ह्रस्वमक्षरं लघुसंज्ञकं स्यात्।

उदाहरणम्  

 

 

 

 

449   संयोगे गुरु                                      1.4.11

अनुवृत्तिः  ह्रस्वम्

अर्थः  संयोगे परतो ह्रस्वमक्षरं गुरुसंज्ञकं भवति।

उदाहरणम्  

 

 

 

 

450   दीर्घं च                                        1.4.12

अनुवृत्तिः  गुरु

अर्थः  दीर्घं चाक्षरं गुरुसंज्ञकं भवति।

उदाहरणम्  

 

षिध गत्याम्

 

451 पुगन्तलघूपधस्य च                                      7.3.86

अनुवृत्तिः  सार्वधातुकार्धधातुकयोः, गुणः, अङ्गस्य

अर्थः  पुगन्तस्याङ्गस्य लघूपधस्य च इकः सार्वधातुके आर्धधातुके च परतो गुणो भवति।

उदाहरणम्   सिध् तिप् -> सिध् शप् तिप् -> सिध् अ ति -> सेधति।

 

लिट्

 

452 असंयोगाल्लिट् कित्                                     1.2.5

अनुवृत्तिः  अपित्

अर्थः  असंयोगान्ताद्धातोः परोऽपिल्लिट् प्रत्ययः किद्वद् भवति।

उदाहरणम्  षिध गत्याम् -> सिध् (धात्वादेः षः सः) -> सिध् तिप् -> सिध् णल् -> सि सिध् अ (लिटि धातोरनभ्यासस्य, हलादि शेषः) -> सि सेध् अ (असंयोगाल्लिट् कित्) -> सिषेध (आदेशप्रत्ययोः)

 

Advertisements

पाठ 44 – तिङन्ते भ्वादयः

December 6, 2008

 

 

434 लुङ्                                      3.2.110

अनुवृत्तिः  भूते, धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  भूतेऽर्थे वर्त्तमानाद् धातोः लुङ् प्रत्ययः परश्च भवति।

उदाहरणम्  

 

 

435 माङि लुङ्                                               3.3.175

अनुवृत्तिः  धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  माङ्युपपदे धातोर्लुङ् प्रत्ययः भवति।

उदाहरणम्  मा कार्षीत्। मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।

 

टिप्पणी सर्वलकाराणामपवादः।  

 

436 स्मोत्तरे लङ्                               3.3.176

अनुवृत्तिः  माङि लुङ्, धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  स्मशब्दोत्तरे माङ्युपपदे धातोर्लङ् प्रत्ययो भवति, चकाराल्लुङ् च।

उदाहरणम्  मा स्म करोत्। मा स्म कार्षीत्। मा स्म हरत्।

टिप्पणी  

 

 

437 च्लि लुङि                                               3.1.43

अनुवृत्तिः  धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः लुङि परतो धातोः च्लिप्रत्ययो भवति।

 

उदाहरणम्  

 

टिप्पणिः शबाद्यपवादः

 

 

438 च्लेः सिच्                                                   3.1.44

अनुवृत्तिः  लुङि

अर्थः  च्लेः स्थाने सिजादेशो भवति लुङि परतः।

 

उदाहरणम्

 

439   गाति-स्था-घु-पा-भूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु                  2.4.77

अनुवृत्तिः  लुक्

अर्थः  गाति-स्था-घु-पा-भू इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परस्य सिचो लुग् भवति परस्मैपदेषु परतः।

उदाहरणम्  

 

 

 

 

440 भू सुवोस्तिङि                                              7.3.88

अनुवृत्तिः  न पिति सार्वधातुके, गुणः, अङ्गस्य

अर्थः  भू सू एतयोः सार्वधातुके तिङि परे गुणो न भवति।

उदाहरणम्   अभूत्। अभूताम्। अभूवन्। अभूः। अभूतम्। अभूत। अभूवम्। अभूव। अभूम।

 

 

441 न माङ्योगे                                        6.4.74

अनुवृत्तिः  लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वट्, आट्, अङ्गस्य

अर्थः  लुङ् लङ् लृङ्क्षु परतो यौ अट् आट् आगमावुक्तौ तौ माङ्योगे न भवतः।

उदाहरणम्  मा भवान् भूत्। मा स्म भवत्। मा स्म भूत्।

 

 

 

442 लिङ् निमित्ते लृङ्   क्रियातिपत्तौ                                          3.3.139

अनुवृत्तिः  भविष्यति, धातोः, प्रत्ययः, परश्च

अर्थः  भविष्यति काले लिङ् निमित्ते क्रियातिपत्तौ सत्यां धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति।

उदाहरणम्  सुवृष्टिश्चेदभविष्यत् तदा सुभिक्षमभविष्यत्। दक्षिणेन चेदागमिष्यत्, न शकटं पर्याभविष्यत्।