पाठ 26 – अजन्तस्त्रीलिङ्गाः

March 7, 2008

216 औङ आपः                                                                             7.1.18

अनुवृत्तिः  शी, अङ्गस्य

अर्थः आबन्तादङ्गादुत्तरस्य औङः स्थाने शी इत्ययमादेशो भवति।

Let शी be the substitute of औङ् after an अङ्ग ending in आप्

उदाहरणः  रमे। रमाः।

टिप्पणिः औङ् इति औ औट् इत्येतयोः पूर्वाचार्याणां संज्ञा।

217 सम्बुद्धौ च                                                                             7.3.106

अनुवृत्तिः  आपः, एत्, अङ्गस्य

अर्थः  आबन्तस्याङ्गस्य एकारादेशो भवति सम्बुद्धौ परतः।

Let ए be the substitute of आप् when सम्बुद्धि follows.

उदाहरण: हे रमे। हे रमे। हे रमाः। रमाम्। रमे। रमाः।

218 आङि चापः                                                                       7.3.105

अनुवृत्तिः  ओसि, एत्, अङ्गस्य

अर्थः  आङि ओसि च परे आबन्तस्याङ्गस्य एकारादेशो भवति।

Let ए be the substitute of आप् when आङ् or ओस् follows.

उदाहरण:  रमया। रमाभ्याम्। रमाभिः।

टिप्पणिः  रमा (टा) -> रमे (आ) -> रमया।

‘अतो भिसः -‘इति तपरकरणात् ऎस् न।

219 याडापः                                                                             7.3.113

अनुवृत्तिः  ङिति, अङ्गस्य

अर्थः  आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य याडागमो भवति।

याट् आगम is introduced to a प्रत्यय, following आप्, which is marked with ङ as an इत्.

उदाहरण: रमायै। रमाभ्याम् ३। रमाभ्यः २। रमायाः २। रमयोः २। रमाणाम्। रमासु। एवं दुर्गाम्बिकादयः।

220 सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च                                                  7.3.114

अनुवृत्तिः  आपः, ङिति, अङ्गस्य.

अर्थः सर्वनाम्नः आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य स्याडागमः सर्वनाम्नः ह्रस्वश्च भवति।

आगम स्याट् is introduced to a प्रत्यय which is marked with a ङ and occurs after an अङ्ग termed सर्वनामन् ending in आप् and in addition, a ह्रस्व will replace the final of the अङ्ग.

उदाहरण:  सर्वस्यै। सर्वस्याः २। सर्वासाम्। सर्वस्याम्।

221 विभाषा दिक् समासे बहुव्रीहौ                                          1.1.28

अनुवृत्तिः  सर्वादीनि सर्वनामानि

अर्थः  दिक् समासे बहुव्रीहौ सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञकानि विभाषा भवन्ति।

उदाहरण:  उत्तरपूर्वस्यै। उत्तरपूर्वायै। तीयस्येति ङित्सु वा । (#160)। द्वितीयस्यै। द्वितीयायै।

Items in the सर्व list are optionally termed सर्वनामन् if they occur in a बहुव्रीहि समास composed of constituents denoting ‘दिश्’  direction.

222 ङिति ह्रस्वश्च                                                                    1.4.6

अनुवृत्तिः  वा, नेयङुवङ्स्थानावस्त्री, यू स्त्र्याख्यौ नदी

अर्थः  ह्रस्वेकारान्तं ह्रस्वोकारान्तं च स्त्र्याख्यं शब्दरूपं इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ ईकारान्तोकारान्तौ च शब्दौ ङिति प्रत्यये परतः विकल्पेन नदीसंज्ञकौ भवतः।

Except for स्त्री, forms which denote feminine and which end in इ, उ, ई or ऊ, and have a replacement in इयङ् or उवङ्, are optionally termed नदी, if a प्रत्यय marked with ङ follows.

उदाहरण:  मत्यै। मतये। मत्याः २। मतेः २।

223 इदुद्भ्याम्                                                                             7.3.117

अनुवृत्तिः  नद्याः, ङेराम्

अर्थः  इकारोकाराभ्यां नदीसंज्ञकाभ्यामुत्तरस्य ङेराम् आदेशो भवति।

A replacement in आम् comes in place of प्रत्यय ङि when it occurs after an अङ्ग designated नदी ending in इ and उ.

उदाहरण:  मत्याम्। मतौ।

224 त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ                                                  7.2.99

अनुवृत्तिः विभक्तौ, अङ्गस्य,

अर्थः त्रि चतुर् इत्येतयोः स्त्रियां तिसृ चतसृ इत्येतावादेशो भवतौ विभक्तौ परतः।

तिसृ चतसृ come in place of an अङ्ग, namely त्रि and चतुर् used in the feminine, when a विभक्ति follows.

उदाहरण:

225 अचि र ऋतः                                                                     7.2.100

अनुवृत्तिः तिसृचतसृ, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः तिसृचतसृ इत्येतयोः ऋतः स्थाने रेफादेशः भवति अजादौ विभक्तौ परतः।

उदाहरणः तिस्रः। तिस्रः। तिसृभिः। तिसृभ्यः। तिसृभ्यः । आमि नुट् <-> नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन

226 न तिसृचतसृ                                                           6.4.4

अनुवृत्तिः  नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः  तिसृ चतसृ इत्येतयोर्नामि परतो दीर्घो न भवति।

The final of an अङ्ग, namely तिसृ and चतसृ, is not replaced with its दीर्घ counterpart when नाम् follows.

उदाहरण:  तिसृणाम्। तिसृषु। द्वे। द्वे। द्वाभ्याम्। द्वाभ्याम्। द्वयोः। द्वयोः। गौरी। गौर्यौ। गौर्यः। हे गौरि। गौर्यै। लक्ष्मीः। स्त्री। हे स्त्रि।

227 स्त्रियाः                                                                6.4.79

अनुवृत्तिः  अचि इयङ्

अर्थः  स्त्री इत्येतस्य अजादौ प्रत्यये परत इयङादेशो भवति ।

The final of an अङ्ग, namely स्त्री, is replaced with इयङ् when a प्रत्यय beginning with a vowel follows.

उदाहरण:  स्त्रियौ। स्त्रियः।

228 वाम्शसोः                                                                                     6.4.80

अनुवृत्तिः  स्त्रियाः, इयङ्

अर्थः  अमि शसि च परतः स्त्रियाः वा इयङादेशो भवति ।

The final of an अङ्ग, namely स्त्री, is replaced with इयङ्, only optionally when affixes अम् and शस् follow.

उदाहरण:  स्त्रियम्। स्त्रीम्। स्त्रिया। स्त्रीः। स्त्रिया। स्त्रियै। स्त्रियाः। स्त्रीणाम्। स्त्रीषु। श्रीः। श्रियौ। श्रियः।

229 नेयङुवङ्स्थानावस्त्री                                                        1.4.4

अनुवृत्तिः  यू स्त्र्याख्यौ नदी

अर्थः  इयङुवङ्स्थानौ ईकारान्त-ऊकारान्तौ शब्दौ स्त्र्याख्यौ नदीसंज्ञकौ न भवतः, स्त्री शब्दं वर्जयित्वा ।

Words ending in ई, ऊ which admit the replacements इयङ्, उवङ् (per #199), are not called नदी; but not so the word स्त्री (which is called नदी notwithstanding its admission of the replacement in इयङ्)

उदाहरण:  हे श्री:। श्रियै। श्रियाः २। श्रियः २।

230 वामि                                                                                1.4.5

अनुवृत्तिः  नेयङुवङ्स्थानावस्त्री, यू स्त्र्याख्यौ नदी

अर्थः  इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ ईकारान्त-ऊकारान्तौ शब्दौ आमि परतो वा नदीसंज्ञकौ न भवतः, स्त्री शब्दं वर्जयित्वा ।

When आम् follows, then feminine words ending in ई, ऊ which admit the replacements इयङ्, उवङ् (per #199), are optionally called नदी; but not so the word स्त्री (which is always called नदी)

उदाहरण:  श्रीणाम्। श्रियाम्। श्रियि। श्रियाम्।

231 स्त्रियां च                                                                           7.1.96

अनुवृत्तिः  तृज्वत् क्रोष्टुः, अङ्गस्य

अर्थः  स्त्रियां च क्रोष्टुशब्दस्य तृज्वत् भवति।

In the feminine, the अङ्ग क्रोष्टु (‘jackal’) is treated as if ending in the प्रत्यय तृच्.

उदाहरण: 

232 ऋन्नेभ्यो ङीप्                                                                  4.1.5

अनुवृत्तिः  स्त्रियाम्, प्रातिपदिकात्, प्रत्ययः परश्च

अर्थः  ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति।

ङीप् प्रत्यय occurs to denote feminine after nominal stems which end in ऋ and  न.

उदाहरण:  क्रोष्ट्री गौरीवत्। भ्रूः श्रीवत्।

233 न षट्स्वस्रादिभ्यः                                                           4.1.10

अनुवृत्तिः  स्त्रियाम्, प्रातिपदिकात्, प्रत्ययः परश्च, ङीप्, टाप्

अर्थः  षट्संज्ञकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां प्रत्ययो न भवति – ङीप्टापौ न स्तः।

The feminine terminations ङीप् or टाप् are not affixed after षट् or स्वसृ etc.

उदाहरण:  स्वसा। स्वसारौ। माता। पितृवत्। शसि मातॄः। द्यौर्गोवत्। राः पुंवत्। नौर्ग्लौवत्।

टिप्पणिः ष्णान्ता षट् (#297 – 1.1.24) -> पञ्चन्, षष्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन्

षड्भ्यो लुक् (#188 – 7.1.22)

स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा।

याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः॥

Advertisements

परीक्षापत्रम्

February 16, 2008

1. निम्नलिखितानि रूपाणि साधयत – सर्वेषाम्, रामौ, रामैः, रामाः

2. रामाणाम्, हरी, विश्वपः, सर्वस्मात्, सर्वस्मै – एतेषु चतुर्णां साधुत्वं विधेयं

3. बालकात्, बालकस्य, रामयोः – एतानि पदानि संक्षिप्तोपयुक्तप्रक्रियया साधनीयानि

4. रामान्, रामाय, सर्वे, विश्वपौ – एते प्रयोगाः सूत्रनिर्देशेन साधु साधनीयाः।

5. हरीन्, हे हरे, पूर्वे, उत्तराः कुरवः, रामेभ्यः – एते प्रयोगाः साध्यन्ताम्।

6. त्रयः, द्वाभ्याम्, हरय:, हरिणा, हरिभिः – एषु चतुर्णां साधुत्वं विधाय युष्मद् शब्दस्य द्वितीयायां रूपाणि लिखत।

7. टि, भ, घि, उपधा, नदी – संज्ञासूत्राणामर्थान् विलिख्य, एतेषामुदाहराणानि साधनीयानि।

8. मुनये, पत्या, भूपतये, सखीन् – एषां सिद्धिः प्रदर्शनीया।

9. हर्योः, सखा, हरीणाम्, मुनौ – एतानि रूपाणि साधयत।

10. सखायौ, त्रयाणाम्, पप्याम्, पपी – एते कथं सिद्ध्यन्ति।

11. बहुश्रेयस्यै, सख्युः, बहुश्रेयस्याम्, हे बहुश्रेयसि, निर्जरसौ, पूर्वस्मात् – एषु स्वेच्छया पञ्च प्रयोगाः साधनीयाः।

12. सुधियौ, क्रोष्टा, स्वभुवौ, गावौ, नद्याः – एतेषु चतुर्णां साधुत्वं विधेयं ।

13. हे पितः, धाता, क्रोष्टुः, वर्षाभ्वौ, ना – एते प्रयोगाः सूत्रनिर्देशेन साधु साधनीयाः।

14. साधोः, पितरः, क्रोष्टूनाम्, करभ्वः, नृणाम् – एते प्रयोगाः साध्यन्ताम्।

15. पितुः, क्रोष्ट्रे, धातॄणाम्, पितरौ, गाम् – एषां सिद्धिः प्रदर्शनीया।


पाठ 25 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः १२

January 25, 2008

207 विभाषा तृतीयादिष्वचि 7.1.97

अनुवृत्तिः तृज्वत् क्रोष्टुः, अङ्गस्य

अर्थः तृतीयादिषु अजादिषु विभक्तिषु परतो क्रोष्टुर्विभाषा तृज्वत् भवति।

An अङ्ग, namely क्रोष्टु, is treated optionally as if it ended in तृच्, when the 3rd or any subsequent case affix that begins with a vowel follows.

उदाहरणः क्रोष्ट्रा । क्रोष्ट्रे।

208 ऋत उत् 6.1.111

अनुवृत्तिः ङसिङसोः, अति, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्

अर्थः ऋकारान्तात् उत्तरयोः ङसिङसोरति परतः पूर्वपरयोः स्थाने उकार एकादेशो भवति, संहितायां विषये। रपरः।

When the अ of ङसि and ङस् (5th and 6th singular) comes after ऋ, then उ is the single substitute for both.

उदाहरण: क्रोष्ट्(ऋ+अ -> उर्) स्

टिप्पणिः द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः स्थाने यः स लभतेऽन्यतरव्यपदेशमिति ‘उरण् रपरः’।

209 रात् सस्य 8.2.24

अनुवृत्तिः संयोगान्तस्य लोपः, पदस्य

अर्थः संयोगान्तस्य पदस्य यो रेफस्तस्मादुत्तरस्य सकारस्य लोपो भवति।

There is deletion of स्, but not of any other letter, when it comes at the end of a conjunct, after र्.

उदाहरण: रेफस्य विसर्गः। क्रोष्टुः। क्रोष्टोः।

टिप्पणिः सिद्धे सति आरम्भो नियमार्थः – रात्सस्यैव लोपो भवति, नान्यस्येति।

वार्तिक: नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन ।

In opposition to a preceding rule (#113), the आगम नुट् (#148) takes effect in preference to नुम् (#245), the rule अचि र ऋतः (#224) and the resemblance to what ends in तृच् (#203) – the enunciation of each of which is subsequent to #148 in the order of the अष्टाध्यायी.

#148 – 7.1.54

#245 – 7.1.73

#224 – 7.2.100

#203 – 7.1.95

उदाहरण: क्रोष्टूनाम्। क्रोष्टरि।

210 ओः सुपि 6.4.83

अनुवृत्तिः अनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य, अचि, यण्, अङ्गस्य. धातोः

अर्थः धात्ववयवः संयोगः पूर्वो यस्मादुवर्णान्न भवति, तदन्तस्याङ्गस्यानेकाचोऽजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति।

An अङ्ग, which consists of more than one vowel and which ends in उ, not preceded by a conjunct (संयोग) contained within a verbal root (धातु), is replaced with यण् when a सुप् beginning with a vowel follows.

उदाहरण: खलप्वौ। खलप्वः। एवं सुल्वादयः।

211 वर्षाभ्वश्च 6.4.84

अनुवृत्तिः सुपि, अचि, यण्, अङ्गस्य.

अर्थः वर्षाभू इत्येतस्याङ्गस्य अजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति।

And the substitute of वर्षाभू, shall be यण्, when a vowel follows.

उदाहरण: वर्षाभ्वौ।

वार्तिक: दृन्करपुनःपूर्वस्य भुवो यण् वक्तव्यः।

यण् should be mentioned as the substitute of भू, when preceded by दृन्, कर and पुनः।

उदाहरण: दृन्भ्वौ।

वार्तिक: ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्।

ण् should be mentioned as the substitute for न् after ऋ and ॠ.

उदाहरण: धातॄणाम्। एवं नप्त्रादयः।

टिप्पणिः नप्त्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम्।

उदाहरण: पिता, पितरौ, पितरः, पितरम् । शेषं धातृवत्। एवं जामात्रादयः। ना। नरौ।

212 नृ च 6.4.6

अनुवृत्तिः छन्दस्युभयथा, नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः नृ इत्येतस्य अङ्गस्यापि नामि परत उभयथा भवति, छन्दसि विषये।

The short vowel of an अङ्ग, namely नृ, is optionally replaced with its long counterpart in the Vedic when नाम् follows.

उदाहरण: त्वं नृणां नृपते। त्वं नॄणां नृपते।

213 गोतो णित् 7.1.90

अनुवृत्तिः सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णित् भवति।

A सर्वनामस्थान ending after an अङ्ग, namely गो, is treated as if marked with a णित्.

उदाहरण: गौः। गावौ। गावः।

214 औतोऽम् शसोः 6.1.93

अनुवृत्तिः एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्

अर्थः ओकारान्ताद् अम्शसोः अचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने आकार एकादेशो भवति, संहितायां विषये।

When the अच् of अम् or शस् comes after ओ, the single substitute for both is आ.

उदाहरण: गाम्। गावौ। गाः। गवा। गवे। गोः २।

215 रायो हलि       7.2.85

अनुवृत्तिः आः, विभक्तौ, अङ्गस्य

अर्थः रै इत्येतस्याङ्गस्य हलदौ विभक्तौ परत आकारादेशो भवति।

The final sound segment of an अङ्ग, namely रै, is replaced by आ when a विभक्ति beginning with हल् follows.

उदाहरण: राः। रायौ। रायः। राभ्यामित्यादि।


पाठ 24 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ११

January 12, 2008

 199 अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ                              6.4.77

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः  श्नुप्रत्ययान्तस्याङ्गस्य धातोः इवर्णोवर्णान्तस्य ‘भ्रु’ इत्येतस्य च इयङ्, उवङ् – इत्येतावादेशौ भवतोऽजादौ प्रत्यये परतः ।

The final इ, उ of an अङ्ग which ends in the प्रत्यय श्नु or of a धातु or of भ्रु, is replaced with इयङ्, उवङ् respectively when followed by a प्रत्यय beginning with a vowel.

उदाहरणः 

200 एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य                         6.4.82

अनुवृत्तिः   अचि, यण्, अङ्गस्य, धातोः

अर्थः  धातोरवयवः संयोगः पूर्वो यस्मादिवर्णान्न भवति, तदन्तस्याङ्गस्यानेकाचोऽचि परतो यणादेशो भवति।

An अङ्ग which consists of more than one vowel and ends in an इ, where इ is not preceded by a संयोग contained within a verbal root, is replaced with यण्, when a प्रत्यय beginning with a vowel follows.

उदाहरण:  प्रध्यौ। प्रध्यम्। प्रध्यः। प्रध्यि। ग्रामण्याम्।

201 गतिश्च                                                        1.4.60

अनुवृत्तिः  प्रादयः, क्रियायोगे

अर्थः  प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञकाश्च भवन्ति।

Items in the प्रादि list are also termed गति when they are used with a क्रिया or verb

उदाहरण:  गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते। शुद्धधियौ।

 202  न भूसुधियोः                                                          6.4.85

अनुवृत्तिः  सुपि, अचि, यण्, अङ्गस्य

अर्थः  भू, सुधी इत्येतयोरङ्गयोर्यणादेशो न भवति, अजादौ सुपि परतः।

The final vowels of अङ्ग भू, सुधी are not replaced with their corresponding यण् equivalents when a सुप् beginning in a vowel follows.

उदाहरण:  सुधियौ।

203 तृज्वत्  क्रोष्टुः                                                             7.1.95

अनुवृत्तिः  सर्वनामस्थाने, असम्बुद्धौ, अङ्गस्य

अर्थः  सर्वनामस्थाने असंबुद्धौ परतः तुन् प्रत्ययान्तः क्रोष्टुशब्दस्तृज्वत् भवति।

The अङ्ग क्रोष्टु (‘jackal’) is treated as if ending in the प्रत्यय तृच् when a सर्वनामस्थान, other than a सम्बुद्धि, follows.

रूपातिदेशः – तृजन्तस्य यद् रूपं तदस्य भवतीत्यर्थः।

उदाहरण:   क्रोष्टु -> क्रोष्टृ।

204 ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः                                 7.3.110

अनुवृत्तिः  गुणः, अङ्गस्य

अर्थः ऋकारान्तस्याङ्गस्य ङौ सर्वनामस्थाने च परतो गुणो भवति।

A replacement in गुण comes in place of the final segment of an अङ्ग which ends in ऋ, when ङि and सर्वनामस्थान follows.

उदाहरण:

205 ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च                                              7.1.94

अनुवृत्तिः  अनङ् सौ, असंबुद्धौ, अङ्गस्य

अर्थः ऋकारान्तानामङ्गानाम्, उशनस्, पुरुदंसस्, अनेहस् इत्येतेषां चाङ्गानामसंबुद्धौ सौ परतोऽनङादेशो भवति।

The final sound segment of an अङ्ग which ends in ऋत् or of उशनस्, पुरुदंसस्, अनेहस् , is replaced with अनङ् when a non-सम्बुद्धि सु follows.

उदाहरण:

206 अप्तृन्-तृच् स्वसृ-नप्तृ-नेष्टृ-त्वष्टृ-क्षत्तृ-होतृ-पोतृ-प्रशास्तॄणाम्        6.4.11

अनुवृत्तिः   सर्वनामस्थानेऽसम्बुद्धौ, उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः अप्, तृन्, तृच् …प्रशास्तृ इत्येतेषामङ्गानामुपधायाः सम्बुद्धिभिन्ने सर्वनामस्थाने परतो दीर्घो भवति।

The next to the last vowel of an अङ्ग, namely अप् ‘water’, or of an अङ्ग which ends in तृन् or तृच्, or else an अङ्ग स्वसृ, नप्तृ etc, is replaced with its दीर्घ counterpart when a सर्वनामस्थान प्रत्यय other than सम्बुद्धि follows.

उदाहरण:  क्रोष्टा। क्रोष्टारौ २। क्रोष्टारः। क्रोष्टारम्। क्रोष्टून्।


पाठ 23 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः १०

December 14, 2007

192 त्रेस्त्रयः                                                                             7.1.53

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, आमि

अर्थः  ‘त्रि’ शब्दस्य आमि परे ‘त्रय’ इत्ययमादेशो भवति।

त्रय is the substitute of  त्रि when आम् follows.

उदाहरणः  त्रयाणाम्। त्रिषु। गौणत्वेऽपि – प्रियत्रयाणाम्।

टिप्पणि:  त्रि+आम् -> त्रय आम् -> त्रय नाम् (#148) -> त्रया नाम् (#149) -> त्रयाणाम् (#138)। ‘त्रीणाम्’ इत्यपि छन्दसि (‘त्रीणामपि समुद्राणाम्’) ।

193 त्यदादीनामः                                                                 7.2.102

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, विभक्तौ

अर्थः  ‘त्यत्’ इत्येवमादिनामकारादेशो भवति विभक्तौ परतः।

अ is the substitute of त्यत् etc when विभक्ति follows.

उदाहरण:  द्वौ २। द्वाभ्याम् ३। द्वयोः २।

टिप्पणि:  

1. Scope – (#151) त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि

2. वार्त्तिक – द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः

3. द्वि औ -> अन्त्यादेश, पररूप।

4. द्वि भ्याम् -> अन्त्यादेश, पररूप, सुपि च (#141)

5. द्वि ओस् -> अन्त्यादेश, ओसि च (#147)

6. पपी, वातप्रमी, बहुश्रेयसी

194 यू स्त्र्याख्यौ नदी                                                1.4.3

अनुवृत्तिः  

अर्थः  ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः।

Words ending in ई and ऊ, always feminine and having no masculine of the same form, are called नदी.

उदाहरण:  कुमारी, गौरी, लक्ष्मीः

टिप्पणि:  

वार्त्तिक – प्रथमलिङ्गग्रहणं च। यः शब्दः प्रथमं स्त्रीलिङ्गः स्यात् पश्चादुपसर्जनदशायां लिङ्गविपर्ययेऽपि तस्य नदीसंज्ञा भवतीति भावः। बहुश्रेयसी।

 195 अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः                                                             7.3.107

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, सम्बुद्धौ

अर्थः  अम्बार्थानामङ्गानां नद्यन्तानां च ह्रस्वो भवति सम्बुद्धौ परतः ।

The short vowel shall be the substitute of certain words signifying ‘mother’ and of words called ‘नदी’ when सम्बुद्धि follows.

उदाहरण:  हे बहुश्रेयसि।

196 आण्नद्याः                                                              7.3.112

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, ङिति

अर्थः  नद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्याडागमो भवति।

उदाहरण:  ङितः ङिद्वचनस्य अथवा ङे, ङसि, ङस्, ङि इत्येतेषाम्

197 आटश्च                                                                          6.1.90

अनुवृत्तिः  संहितायाम्, अचि, एकः पूर्वपरयोः, वृद्धिः

अर्थः आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशो भवति।

When अच् comes after आट्, वृद्धि is the single substitute for both.

उदाहरण: बहुश्रेयस्यै। बहुश्रेयस्याः २। बहुश्रेयसीनाम्।

198 ङेराम्नद्याम्नीभ्यः                                                7.3.116

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः नद्यन्तादाबन्तान्नीत्येतस्माच्चोत्तरस्य ङेरामित्ययमादेशो भवति।

आम् is the substitute of ङि after words ending in नदी and in the feminine termination आप् and the word नी.

उदाहरण: बहुश्रेयस्याम्। अतिलक्ष्मीः – अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः (#179)


पाठ 22 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ९

December 7, 2007

  

186 बहु-गण-वतु-डति संख्या                                                       1.1.23

अनुवृत्तिः  

अर्थः  बहुगणवतुडति इत्येते संख्यासंज्ञा भवन्ति।

Let the words बहु and गण, and those which end in वतु and डति be called संख्या.

उदाहरणः  कति

187 डति च                                                                                1.1.25

अनुवृत्तिः  षट्, संख्या

अर्थः डत्यन्ता संख्या षट्संख्या स्यात्।

Let a संख्या which ends in डति be called षट् ।

उदाहरण:  Thus the word कति is called षट्.

188 षड्भ्यो लुक्                                                                        7.1.22

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, जश्शसोः

अर्थः षट्संज्ञकेभ्यः उत्तरयोर्जश्शसोर्लुग्भवति।

Let there be deletion (by लुक्) of जस् and शस् after words termed षट् ।

उदाहरण:  कति (formed according to किमः संख्यापरिमाणे डति च 5.2.41) is declined only in the plural. So for प्रथमा and द्वितीया बहुवचन, कति+ अस् -> कति. Now the next rule is invoked.

189 प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः                                                         1.1.61

अनुवृत्तिः  अदर्शनम्

अर्थः  लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात् तत्तत्संज्ञं स्यात् ।

Let the deletion of a प्रत्यय when it is caused by the words लुक्, श्लु, or लुप् be designated by these terms respectively.

उदाहरण:  The deletion of अस् after कति, being enjoined by the word लुक्, gets the designation लुक् ।

190 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्                                                        1.1.62

अनुवृत्तिः  

अर्थः  प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात्। इति ‘जसि च’ (#168) इति गुणे प्राप्ते।

When deletion of a प्रत्यय has taken place, the प्रत्यय shall still exert its influence, and the operations dependent on it shall take place as if it were present.

उदाहरण:  

टिप्पणि:   ‘प्रत्ययः’ इति वर्त्तमाने पुनः प्रत्ययग्रहणं किम्? कृत्स्नप्रत्ययलोपे यथा स्यात्। प्रत्ययलक्षणमिति किम्? ‘यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्’ (#133).

191 न लुमताऽङ्गस्य                                                               1.1.63

अनुवृत्तिः  प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्

अर्थः लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङगकार्यं न स्यात्।

An operation for an अङ्ग does not apply (even though it would otherwise apply by #190) if the प्रत्यय in question is deleted by means of ‘लु deletion’ (लुक्, श्लु, or लुप्)

उदाहरण: कति २। कतिभिः। कतिभ्यः २। कतीनाम्। कतिषु। युष्मदस्मद्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। त्रयः। त्रीन्। त्रिभिः। त्रिभ्यः २।


पाठ 21 – अजन्तपुंल्लिङ्गाः ८

November 22, 2007

 175 अनङ् सौ                                                                           7.1.93

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य, सख्युरसंबुद्धौ

अर्थः  सखि इत्येतस्याङ्गस्य असंबुद्धौ सौ परतोऽनङ् इत्ययमादेशो भवति।

अनङ् replaces the अङ्ग of the word सखि when सु follows provided it (सु) is not सम्बुद्धि.

उदाहरणः  सखन् स्।

टिप्पणिः  अनङिति अन्त्यादेशः (#46 ङिच्च)

176 अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा                                                            1.1.65

अनुवृत्तिः  अङ्गस्य

अर्थः अन्त्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः स्यात्।

The letter, before the final letter of a word, is called the उपधा (penultimate)

उदाहरण:  In सखन्, न् is अन्त्य, and the अ before that is the उपधा.

177 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ                                                            6.4.8

अनुवृत्तिः  नोपधायाः, नामि, अङ्गस्य, दीर्घः

अर्थः सम्बुद्धिभिन्ने सर्वनामस्थाने च परतः नान्तस्याङ्गस्य उपधायाः दीर्घो भवति।

The long form (दीर्घ) is the substitute of the penultimate letter of an अङ्ग ending in न, when a सर्वनामस्थान not being सम्बुद्धि, follows.

उदाहरण: सखान् स् ।

178 अपृक्त एकाल् प्रत्ययः                                                                 1.2.41

अनुवृत्तिः  

अर्थः  एकाल्प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ।

A प्रत्यय consisting of a single letter is called अपृक्त।

उदाहरण:  स् इत्यस्य अपृक्तसंज्ञा

टिप्पणिः  एकशब्दः असहायवाची। Please note that the ending सु, when divested of its अनुबन्ध, is स् and is therefore एकाल्. The अनुबन्ध is not to be taken into consideration when we want to determine if a प्रत्यय is   एकाल् or अनेकाल्. For it has been said,  नानुबन्धकृतम् अनेकाल्त्वं. This shows that सु is एकाल् and hence, अपृक्त.

179 हल् ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सु-ति-स्यपृक्तं हल्                                  6.1.68

अनुवृत्तिः  लोपः

अर्थः हलन्ताद् ङ्यन्ताद् आबन्ताच्च दीर्घात् परं सु, ति, सि इत्येतदपृक्तं हल् लुप्यते।

सु, ति and सि – when reduced to an अपृक्त and when standing after what ends in a हल् or in the दीर्घ vowel deduced from the feminine termination ङी or आप् – are deleted.

उदाहरण: सखान् स् -> सखान्

टिप्पणि:  सखि is a प्रातिपदिक which becomes a पद when the प्रत्यय सु is added (#14 सुप्तिङन्तं पदम्).  Even though the प्रत्यय सु is deleted, the remaining portion viz., सखान् can and does retain the designation पद (#190 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्)

180 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य                                                        8.2.7

अनुवृत्तिः  पदस्य

अर्थः  प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य लोपो भवति।

The final न in a पद, which is entitled to the designation of a प्रातिपदिक, is deleted.

उदाहरणः सखा

टिप्पणिः सखान् is a प्रातिपदिक as सखि is a प्रातिपदिक (#144 स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ). सखि is a प्रातिपदिक (#116 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्)

181सख्युरसम्बुद्धौ                                                                      7.1.92

अनुवृत्तिः  णित्, सर्वनामस्थाने, अङ्गस्य

अर्थः सख्युरङ्गात् परं सम्बुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् ।

Let a सर्वनामस्थान coming after the word सखि, not in the sense of सम्बुद्धि, be considered as if it contains a णित्.

उदाहरणः 

182 अचो ञ्णिति                                                                        7.2.115

अनुवृत्तिः  वृद्धिः, अङ्गस्य

अर्थः  अजन्तास्याङ्गस्य वृद्धिर्भवति, ञिति णिति च प्रत्यये परतः।

Let वृद्धि be the substitute of an अङ्ग ending in a vowel, when an indicatory ञित् or णित् follows.

उदाहरणः सखि (औ) -> सखै (औ) -> सखाय् (औ) -> सखायौ। सखायः। हे सखे। सखायम्। सखायौ। सखीन्। सख्या। सख्ये।

183 ख्यत्यात् परस्य                                                                 6.1.112

अनुवृत्तिः उत्, ङसिङसोः, अति, संहितायाम्

अर्थः ख्य् त्य् इत्येताभ्यां परस्य ङसिङसोरतः स्थाने उकारादेशो भवति ।

Short उ is the substitute of the अ of ङसि and ङस् following the words खि and ति or खी and ती which have substituted यण् for the final vowel.

उदाहरणः सखि (अस्) -> सख्य् (अस्) -> सख्य् (उस्) -> सख्युः । सख्योः। सखीनाम् ।

टिप्पणिः खि and ति are the terminations of the words सखि and पति, which they are here employed to designate. The दीर्घ forms खी and ती indicate certain derivative forms (#202 न भूसुधियोः).

184 औत्                                                                                     7.3.118

अनुवृत्तिः इदुद्भ्याम्, ङेः, अङ्गस्य

अर्थः   इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौकारादेशो  भवति।औत् is the substitute for ङि after short इ and उ.

उदाहरणः सख्यौ। शेषं हरिवत् ।

185 पतिः समास एव                                                                 1.4.8

अनुवृत्तिः घि

अर्थः पतिशब्दस्य शेषत्वात् पूर्वेण सूत्रेण (#170 घ्यऽसखि) घि संज्ञा सिद्धैव, अत्र नियमः क्रियते। समासे एव पतिशब्दस्य घि संज्ञा स्यात् नान्यत्र।

The word पति is designated घि only when it is in a compound (समास)

उदाहरणः पत्ये। पत्युः। पत्युः। पत्यौ। शेषं हरिवत्। समासे तु भूपतये।