पाठ 10 – हल् सन्धि 2

July 22, 2007

69 तोर्लि                                                          8.4.60

अनुवृत्तिः परसवर्णः

In the place of तवर्ग, when the letter ल follows, let a सवर्ण of the latter be substituted.

Note that तोः is स्थानेयोगा षष्ठी and लि is सप्तमी. लि is therefore to be understood in accordance with #16 (तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य)

Examples: तल्लयः.

                    विद्वाँल्लिखति – नकारस्यानुनासिको लकारः (the नकार is replaced by अनुनासिक ल).

                    विपल्लीन:, कुशाँल्लाति etc

70 उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य                                 8.4.61

अनुवृत्तिः सवर्णः

After उद्, in the place of the words स्था and स्थम्भ, let a सवर्ण of the former be substituted.

स्थास्तम्भोः is स्थानेयोगा षष्ठी while उदः is पञ्चमी. उदः is therefore to be understood in accordance with #71 (तस्मादित्युत्तरस्य). 


71 तस्मादित्युत्तरस्य                                                     1.1.67

अनुवृत्तिः निर्दिष्टे

When a term is exhibited in the पञ्चमी the operation directed is understood to affect the term that immediately follows the term in पञ्चमी.

The operation here is enjoined using the पञ्चमी and hence the आदेश will be the substitute for the उत्तर (i.e., the वर्ण which comes after it immediately without any intervention).  But it’s not quite clear as to what exactly is to be considered उत्तर stated above. 

This is clarified by the following rule.

72 आदेः परस्य                                                     1.1.54

अनुवृत्तिः अलः, षष्ठी

Let the substitute take the place of only the first letter of that which is mentioned in षष्ठी.

When an operation is to be performed over the पर (or उत्तर, as opposed to पूर्व), it is to be done over the आदि thereof.

Thus, the सकार is replaced by थकार. How?

In the example उद्+स्थानम् (#70), the स् is to be replaced by a सवर्ण of द्. We use #17 (स्थानेऽन्तरतमः) to pick this substitute. The substitute has to be a दन्त्य but should be similar to स् in effort (प्रयत्न). Refering to the table in #10( तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्) , we find that स् is विवार and महाप्राण. Thus a दन्त्य वर्ण closest to स् would be थ्. Thus we have उद्+थ्थानम्.

This kicks off another rule.

73     झरो झरि सवर्णे                                           8.4.65

अनुवृत्तिः हलः लोपः, अन्यतरस्याम्, संहितायाम्

A झर्, when preceded by a हल् and followed by a सवर्ण झर्, is optionally deleted.

Thus we may have उद्+थानम् or उद+थ्थानम्. The following rule applies however to either form.

74   खरि च                                                               8.4.55

अनुवृत्तिः चर्, झलाम्, संहितायाम्

Let there be चर् in place of झल् when खर् follows.

Thus we have त् in place of द् because थ् follows. Hence उत्थानम्(or उत्थ्थानम्),उत्थम्भनम्, उत्थापयति.

75   झयो होऽन्यतरस्याम्                                              8.4.62

अनुवृत्तिः पूर्वस्य, सवर्णः, संहितायाम्

After झय्, in the place of the letter ह, let a सवर्ण of the former be optionally substituted.

The वर्गचतुर्थ (the fourth letter of each class) will be found the suitable substitute for ह. This is because ह is नाद, घोष, संवार, महाप्राण. Please refer to the table titled बाह्यप्रयत्नविवेकः in #10 (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्)

Examples: वाग्घरिः, वाग्हरिः, तद्धानम्, तद्हानम्, ककुब्भासः

76 शश्छोऽटि                                                            8.4.63

अनुवृत्तिः झयोऽन्यतरस्याम्, संहितायाम्

In place of श preceded by झय्, let there be optionally छ when अट् follows.

Examples:  तच्छिवः, तच्शिवः

छत्वममीति वाच्यम्    It should be stated that #76 applies not merely when अट् follows but when अम् follows.  The learner should note that this is a more comprehensive pre-condition for applying this rule.

Examples:  तच्छ्लोकेन

Does the example above justify the extension sought for in the वार्त्तिक?  What about तच्छ्मश्रुणा?

77 मोऽनुस्वारः                                                      8.3.23

अनुवृत्तिः हलि, पदस्य, संहितायाम्

In place of a पदान्त म् (word final म्), let there be a अनुस्वार when a consonant follows.

म: पदस्य should be understood as मान्तस्य.

Examples:  हरिं वन्दे

78 नश्चापदान्तस्य झलि                                       8.3.24

अनुवृत्तिः मोऽनुस्वारः, संहितायाम्

In place of a अपदान्त न or म (न or म not word-final), let there be अनुस्वार when झल् follows.

Examples:  यशांसि, आक्रंस्यते.

Why only ‘when झल् follows’?  Consider मन्यसे.

79 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः                             8.4.58


In the place of अनुस्वार when यय् follows, let a सवर्ण of the latter be substituted.

Examples:  शान्तः, अङ्कितः, कुण्ठितः, ग्रंथः, दान्तः

Note: Per उपेन्द्रविवृति, this rule expects the अनुस्वार to be अपदान्त (non word final) although there’s no clear अनुवृत्ति or other evidence for it.

80 वा पदान्तस्य                                                  8.4.59

अनुवृत्तिः अनुस्वारस्य ययि

In the place of a पदान्तअनुस्वार when यय् follows, the substitution taught in #79 is optional.

Examples:  त्वङ्करोषि, त्वं करोषि, मृत्युञ्जयः, मृत्युंजयः

Between #79 and #80, one may draw the conclusion that the substitution taught in #79 is नित्यं in the case of an अपदान्त अनुस्वार whereas it is वैकल्पिक when the अनुस्वार is पदान्त.


पाठ 9 – हल् सन्धि 1

July 10, 2007


62 स्तोः श्चुना श्चुः                                                    8.4.40

अनुवृत्तिः संहितायाम्

In the place of स् and तु, when they come in contact with श् and चु, let there be श् and चु.

Examples: रामश्शेते, रामश्चिनोति, सच्चित्, शार्ङ्गिञ्जयः, अग्निचिच्छेते,

 How are the substitutes picked?

Observe thatश्चुना is in तृतीया

63  शात्                                                                8.4.44

अनुवृत्तिः तोः, न, संहितायाम्

(When तु) comes after श, the said substitution does not take place.

Examples: विश्नः, प्रश्नः

What if the substitution did take place?

64  ष्टुना ष्टुः                                                       8.4.41

अनुवृत्तिः स्तोः,संहितायाम्

In the place of स् and तु, when they come in contact with ष् and टु, let there be ष् and टु.  

Examples: रामष्षष्ठः, रामष्टीकते, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्ढौकसे

Is this rule analogous in all respects to 62?

65  न पदान्ताट्टोरनाम्                                        8.4.42

अनुवृत्तिः ष्टुः,स्तोः,संहितायाम्

After a पदान्त टु (word final टु), the change from स्तु  to ष्टु will not take place, except in the case of the affix नाम्.

Examples: षट् सन्तः, षट् ते

Why at the end of a पद? ईट्ते

Is there an example of a word final ष् ?

Why after टु? सर्पिष्टमम्

अनाम्-नवति-नगरीणामिति वाच्यम्

Examples: षण्णाम्, षण्णवतिः, षण्णगर्यः

One more example of उत्सर्ग अपवाद परिभाषा (Where?)

66  तोः षि                                                       8.4.43

अनुवृत्तिः न,ष्टुः, संहितायाम्

When तु is followed by ष, the change (from स्तु to ष्टु) will not take place.

Examples: सन्षष्ठः

67  झलाम्  जशोऽन्ते                                            8.2.39

अनुवृत्तिः पदस्य

Let a पदान्त झल् (word final झल्) be substituted by जश् .

Examples: वागीशः

68  यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा                                             8.4.45

अनुवृत्तिः संहितायाम् , पदान्तात्

Let a पदान्त यर् (word final यर्) when followed by an अनुनासिक be substituted optionally by a corresponding अनुनासिक.

Examples: एत्न्मुरारिः, एत्तद्मुरारिः

 प्रत्यये भाषायाम् नित्यम्

Examples: तन्मात्रम्, चिन्मयम्


July 9, 2007

1. झय्, यर्, इच्, अल् प्रत्याहारान् सूत्रनिर्देशपूर्वकं साधयत।

2. सवर्णसँज्ञासूत्रं टिसँज्ञासूत्रञ्च सार्थमुल्लिख्य य, म, श, अ वर्णेषु कयोरपि द्वयोः स्थानम् आभ्यन्तरप्रयत्नञ्च लिखत।

3. प्रष्ठौहः, गोऽग्रम्, किम्वुक्तम्, अमी ईशाः, कृष्णर्द्धिः, उ उमेशः – एषु प्रयोगेषु सन्धिकार्याणि लिखत।

4. हर इह, गो अग्रम्, शिवेहि, ओष्णम् – एते प्रयोगाः सूत्रनिर्देशेन साधु साधनीयाः।

5. गवेन्द्र:, हरेऽव, गङ्गौघः, प्रार्च्छति, गवाग्रम् – एते प्रयोगाः साध्यन्ताम्।

6. धात्रंशः, वाप्यश्वः, सुखार्तः, गौर्य्यौ, मनीषा, प्रेजते, गवाक्षः – एषु यथेच्छं चतुर्णां प्रयोगाणां सिद्धिं प्रदर्श्य गङ्गे अमू, अहो ईशा:, विष्णो इति , रामकृष्णावमू आसाते इत्यत्र सन्धिः कथन्न इति लिखत।


July 2, 2007

The Government of India recently issued a stamp in honor of Panini.


For the Press Release accompanying the Stamp Issue, click here .